Huş Mantarı (Fomitopsis betulina): Tür Ansiklopedisi
Buz adam Ötzi'nin deri şeride dizdiği iki mantar parçası bu türdendi. Huş mantarının yalnız huşta süren yaşamı, ustura kayışı adı, polyporenik asitleri ve araştırmaların gerçekte hangi düzeyde kaldığı.
İçindekiler
Beş bin yılı aşkın süre önce bir Alp buzulunda ölen adamın, bugün Ötzi diye bilinen buz adamın eşyaları arasında iki küçük mantar parçası vardı. İkisi de aynı türdendi, biçimleri farklıydı ve her biri ayrı bir deri şeride geçirilmişti. Tür, huş ağaçlarında yaşayan raf mantarı Piptoporus betulinus'tu; bugünkü adıyla Fomitopsis betulina (Peintner ve ark., 1998). Aynı çantada bir de kav vardı, ama o başka bir mantardan hazırlanmıştı.
Buzuldaki iki parça ne anlatıyor
Peintner ve ekibi buz adamın yanında üç mantar nesnesi tanımladı: deri şeritlere takılı iki huş mantarı parçası ve epeyce miktarda kav. Kav, gerçek kav mantarı olarak bilinen Fomes fomentarius'tan hazırlanmıştı (Peintner ve ark., 1998). Yani ateş yakmaya yarayan malzeme ile şeride dizilmiş parçalar iki ayrı tür, muhtemelen iki ayrı iş.
Şeritteki parçaların ne için taşındığını kimse kesin bilmiyor. Avrupa'daki raf mantarlarının geleneksel kullanımını derleyen bir inceleme, bu buluntuyu besin ve kav malzemesinden tıbbi ve ruhani kullanıma uzanan beş bin yıllık bir geçmişin işareti olarak okur (Grienke ve ark., 2014). Başka bir inceleme de parçaların büyük olasılıkla tıbbi bir amaçla taşındığını düşünür (Pleszczyńska ve ark., 2017). İkisi de bir yorum; buzul, niyeti kaydetmiyor. İnsanla mantar arasındaki bu uzun ilişkinin geri kalanı mantarın 5000 yıllık tarihi yazısında.
Yalnız huşta yaşayan bir çürükçül
Huş mantarı kuzey yarımkürenin ılıman ormanlarında ve parklarında görülür, konakçısı ise yalnız huş türleridir. Çoğunlukla ölü ağaçta çürükçül olarak yaşar, zaman zaman canlı ağaca da parazit olur. Meyve gövdeleri tek yıllıktır; beyazdan kahverengiye döner (Pleszczyńska ve ark., 2017).
Odunu kahverengi çürüklükle parçalar. Bu tip mantarlar selülozu ve hemiselülozu yoğun biçimde yıkarken ligninin büyük kısmını, değişmiş hâlde de olsa, geride bırakır (Pleszczyńska ve ark., 2017). Ne kadar hızlı çalıştığını bir laboratuvar deneyi gösteriyor: buğday sapı üzerinde büyütülen mantar 98 günde kuru kütlenin yüzde 65'ini tüketti (Valášková ve Baldrian, 2006). Aynı ağaç üzerinde yaşayan ama bambaşka bir yol izleyen tür için chaga tür ansiklopedisine bakabilirsiniz.
Ustura kayışı adı ve mutfaktaki yeri
İngilizcede türün eski adlarından biri razor strop, yani ustura kayışıdır (Pleszczyńska ve ark., 2017). Bir mantara bu adın verilmiş olması, dokusu hakkında yeterince şey söylüyor.
Mutfak açısından tür bir sofra mantarı sayılmaz. Bazı yazarlar genç örneklerin yenebileceğini yazmış olsa da türün değeri besin olarak görülmüyor (Pleszczyńska ve ark., 2017). Kokusuyla ilgili tuhaf bir ayrıntı var: yan ürünler üzerinde kültüre alındığında belirgin bir ananas kokusu yayıyor ve bu koku doğada daha önce tanımlanmamış dekatrienon bileşiklerinden geliyor (Grosse ve ark., 2019).
Kimya: polyporenik asitler
Huş mantarı kimyasında en çok çalışılan grup lanostan iskeletli triterpenlerdir. Meyve gövdesinden ayrılan altı triterpen asidi arasında polyporenik asit A ve C ile bunların türevleri tanımlandı (Kamo ve ark., 2003). Sonraki bir çalışma on üç yeni triterpenoidi daha ekledi ve bunlara polyporenik asit E'den M'ye kadar adlar verdi (Sofrenić ve ark., 2020). Türden bugüne kadar yüzü aşkın ikincil metabolit bildirilmiş durumda (Li ve ark., 2024).
Triterpenlerin ne olduğunu ve mantarlarda neden bu kadar çeşitlendiğini triterpen nedir yazısı anlatıyor. Başka bir ağaç raf mantarının triterpen profili için agarikon mantarındaki fomitopsinlere göz atabilirsiniz.
Araştırmalar hangi düzeyde
Huş mantarı üzerine yayın az değil, ama neredeyse tamamı laboratuvar düzeyinde. Birkaç örnek:
| Çalışma | Tür | Ne yapıldı |
|---|---|---|
| Kamo ve ark., 2003 | Hayvan (fare) | Ayrılan triterpen asitleri, farenin kulağında kimyasalla oluşturulan şişliği deneysel modelde azalttı. |
| Vunduk ve ark., 2015 | In vitro | Farklı ekstraktlar antioksidan, antimikrobiyal ve hücre hattı testlerinde tarandı. |
| Grunewald ve ark., 2018 | In vitro (insan hücreleri) | Kültürdeki insan kan hücrelerinde ekstraktların bazı hücre sinyali ölçümlerine etkisine bakıldı. |
| Sofrenić ve ark., 2020 | In vitro (hücre hattı) | Yeni triterpenoidlerin bir kısmı hücre hattında sitotoksik etki gösterdi (Sofrenić ve ark., 2020). |
Bu sonuçların hiçbiri insanda yapılmış bir klinik çalışma değil. Türü derleyen inceleme de etkilerin çoğunun ham ekstraktlarla gösterildiğini, mekanizmaların büyük ölçüde bilinmediğini ve canlı organizmada ve klinik düzeyde doğrulama gerektiğini açıkça yazıyor (Pleszczyńska ve ark., 2017).
Kapalı ortamda yetiştirme
Uzun süre yalnız doğadan toplanan bir türdü. İlk kapalı ortam denemesinde doğadan ayrılan dört suş huş talaşına ekildi; dördü de substratı sardı, ama yalnız biri meyve gövdesi verdi. Bu suşun biyolojik verimi yüzde 12-16 arasında kaldı, meyve gövdeleri 50-120 gram ağırlığa ulaştı (Pleszczyńska ve ark., 2016). Kültür mantarlarının yanında düşük bir verim.
Ormanda görürseniz
Huş mantarı kuzey ormanlarında yaygın bir tür; bir huş gövdesinde raf mantarı görmek şaşırtıcı değil. Yine de bu yazı bir tanıma rehberi değil. Yabani mantar toplamak, hangi tür olursa olsun, uzman bilgisi ister; genel çerçeve Türkiye'deki yabani mantarlar ve toplama güvenliği rehberinde.
Bilimsel referanslar
Grienke, U. et al. (2014). European medicinal polypores--a modern view on traditional uses. J Ethnopharmacol, 154(3), 564-83. PMID 24786572. DOI 10.1016/j.jep.2014.04.030.
Grosse, M. et al. (2019). (5E/Z,7E,9)-Decatrien-2-ones, Pineapple-like Flavors from Fomitopsis betulina-Structure Elucidation and Sensorial Properties. J Agric Food Chem, 68(38), 10329-10335. PMID 31763832. DOI 10.1021/acs.jafc.9b06105.
Grunewald, F. et al. (2018). Effects of Birch Polypore Mushroom, Piptoporus betulinus (Agaricomycetes), the "Iceman's Fungus", on Human Immune Cells. Int J Med Mushrooms, 20(12), 1135-1147. PMID 30806295. DOI 10.1615/IntJMedMushrooms.2018029154.
Kamo, T. et al. (2003). Anti-inflammatory lanostane-type triterpene acids from Piptoporus betulinus. J Nat Prod, 66(8), 1104-6. PMID 12932134. DOI 10.1021/np0300479.
Li, J. et al. (2024). Secondary Metabolites of Fomitopsis betulina: Chemical Structures, Biological Activity and Application Prospects. J Fungi (Basel), 10(9), 616. PMID 39330376. DOI 10.3390/jof10090616.
Peintner, U. et al. (1998). The iceman's fungi. Mycological Research, 102(10), 1153-1162. DOI 10.1017/S0953756298006546.
Pleszczyńska, M. et al. (2016). Cultivation and utility of Piptoporus betulinus fruiting bodies as a source of anticancer agents. World J Microbiol Biotechnol, 32(9), 151. PMID 27465851. DOI 10.1007/s11274-016-2114-4.
Pleszczyńska, M. et al. (2017). Fomitopsis betulina (formerly Piptoporus betulinus): the Iceman's polypore fungus with modern biotechnological potential. World J Microbiol Biotechnol, 33(5), 83. PMID 28378220. DOI 10.1007/s11274-017-2247-0.
Sofrenić, I. et al. (2020). Cytotoxic triterpenoids and triterpene sugar esters from the medicinal mushroom Fomitopsis betulina. Phytochemistry, 181, 112580. PMID 33166752. DOI 10.1016/j.phytochem.2020.112580.
Valášková, V. et al. (2006). Degradation of cellulose and hemicelluloses by the brown rot fungus Piptoporus betulinus--production of extracellular enzymes and characterization of the major cellulases. Microbiology (Reading), 152(Pt 12), 3613-3622. PMID 17159214. DOI 10.1099/mic.0.29149-0.
Vunduk, J. et al. (2015). Did the Iceman Know Better? Screening of the Medicinal Properties of the Birch Polypore Medicinal Mushroom, Piptoporus betulinus (Higher Basidiomycetes). Int J Med Mushrooms, 17(12), 1113-25. PMID 26854098. DOI 10.1615/IntJMedMushrooms.v17.i12.10.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.
Atıf yapılan kaynak: 11 | Yöntem: Editöryel Politika | Referanslar: Bibliyografya
