Dişbudak Geriliyor: Avrupa'yı Saran Salgının Tarihi

Dişbudak geriliyor hastalığı 1990'ların başında Polonya'da ortaya çıktı ve konak ağaçların bütün doğal yayılış alanına doğru yayıldı (Gross ve ark., 2014). Etkenin adı üç kez değişti, kökeni Doğu Asya'da bulundu ve genomu okunduğunda Avrupa popülasyonunun iki mantar bireyiyle kurulduğu anlaşıldı (McMullan ve ark., 2018). Bu yazı dişbudak geriliyor hastalığının, yani ash dieback'in keşif tarihini ve ağaçların buna nasıl cevap verdiğini anlatıyor.

Polonya'da başlayan kuruma

Bir derlemeye göre patojen büyük olasılıkla Doğu Asya'dan getirilmiş ve hastalık 1990'ların başında Polonya'da ortaya çıkmış; sonraki salgın konak ağaçların bütün doğal yayılış alanına yayılmaktadır (Gross ve ark., 2014). Etken ilk olarak 2006'da tanımlandı. Kowalski, Polonya'da solan ve ölen Fraxinus excelsior ağaçlarının gövde ve dallarından, bazen de köklerinden sık sık izole edilen bir mantarı Chalara fraxinea adıyla yeni tür olarak betimledi (Kowalski, 2006).

Bu ilk ad, mantarın yalnız eşeysiz evresine verilmişti. Üç yıl sonra aynı mantarın eşeyli evresi arandı ve Hymenoscyphus albidus olarak tanımlandı; yazarlar dişbudak geriliyor hastalığını Avrupa'nın büyük bölümünde konak türü tehdit eden, öldürücü ve yeni ortaya çıkan bir hastalık olarak nitelendirdi (Kowalski ve ark., 2009).

Bir ikizin maskesi

Hikâyede bir düğüm vardı: Hymenoscyphus albidus, Avrupa'da 1851'den beri bilinen bir türdü (Queloz ve ark., 2011). Asırlardır zararsız yaşayan bir mantar neden birden öldürücü olmuştu? Moleküler analiz cevabı getirdi. Birbirine görünüşte çok benzeyen iki takson ayırt edildi: lektotipi belirlenen H. albidus ve yeni tür olarak tanımlanan Hymenoscyphus pseudoalbidus (Queloz ve ark., 2011). Yazarlara göre H. albidus büyük olasılıkla patojen olmayan bir türdü, H. pseudoalbidus ise hastalığa yol açan virülan türdü (Queloz ve ark., 2011).

Adın son hâli 2014'te belirlendi. Temmuz 2011'de kabul edilen ve yaşam döngüsünde birden çok evre taşıyan mantarların adlandırılmasına ilişkin kurallara göre, Avrupa'daki dişbudak geriliyor hastalığının etkeninin geçerli adı Hymenoscyphus fraxineus oldu; H. pseudoalbidus onun eş anlamlısı sayıldı (Baral ve ark., 2014). Mantarların neden bitkilerden ve hayvanlardan ayrı bir âlem olarak sınıflandığını anlatan tarih mantarlar neden ayrı bir âlem yazısında.

Asya'daki evi

Mantarın kökeni Doğu Asya'da bulundu. Uzak Doğu Rusya'nın Primorye bölgesinde, mantarın doğal yayılış alanında Fraxinus mandshurica ağaçları üzerinde yapılan çalışmada H. fraxineus'un genetik çeşitliliği Avrupa'dakinden anlamlı biçimde yüksek bulunmuştur (Cleary ve ark., 2016). Aynı çalışmada mantar, yerli Mançurya dişbudağında zararsız bir ortak gibi görünmüştür (Cleary ve ark., 2016).

Avrupa ile Kuzey Amerika'daki karaağaçları kurutan bir başka ağaç salgınının öyküsü Hollanda karaağaç hastalığı yazısında.

İki bireyden bir salgın

Genom çalışmaları salgının başlangıcını şaşırtıcı bir açıklıkla ortaya koydu. Asya'dan Avrupa dişbudağına kıta ve konak değiştiren bu mantarın Avrupa popülasyonunun, birbirinden genetik olarak ayrışmış iki haploit bireyle kurulduğu bulunmuştur (McMullan ve ark., 2018). Yazarlar, mantarın Avrupa'ya yeniden girmesinin yeni bir tehdit oluşturabileceğini de belirtir (McMullan ve ark., 2018).

Mantarın biyolojisi yayılışı hızlandırır. Heterotalik olan H. fraxineus, yılda bir kez döküntüdeki dişbudak yaprak saplarında eşeyli ürer ve askosporları rüzgârla dağılır (Gross ve ark., 2014). Aynı derlemeye göre hastalık bir kez yerleştiğinde yönetimi neredeyse imkânsızdır (Gross ve ark., 2014).

Herbaryumlar ise tarihi geriye çekti. Estonya'daki üç botanik herbaryumundan, 171 yıl boyunca 20 dişbudak tür ve çeşidinden toplanmış 109 yaprak örneği incelenmiş; Tallinn Botanik Bahçesi'nden 1978 ve 1992 yıllarının temmuz aylarında toplanan örneklerde mantarın izine rastlanmıştır (Agan ve ark., 2023). Buna göre H. fraxineus, Estonya'da önceki verilerden 19 yıl önce ve Polonya'da ilk görünür hasar kaydedilmeden 14 yıl önce bulunuyordu (Agan ve ark., 2023).

Direnen ağaçlar

Salgının umut veren tarafı ağaçların kendisindedir. Avrupa dişbudaklarının çoğu H. fraxineus'a karşı yüksek duyarlılık gösterir, ama yaklaşık yüzde 5'i kısmi direnç taşır (McMullan ve ark., 2018). Kısmen toleranslı ağaçların varlığı, gelecekteki dirençli ağaç ıslahı için bir umut olarak görülmüştür (Gross ve ark., 2014).

31 DNA havuzunda 1250 dişbudağın genomunun dizilendiği bir çalışmada, düşük ve yüksek hastalık hasarıyla ilişkili 3149 tek nükleotid farkı bulunmuştur (Stocks ve ark., 2019). Yazarlar direncin birçok genin katkısıyla belirlenen bir özellik olduğunu ve hem doğal seçilime hem ıslaha iyi cevap vermesi gerektiğini çıkarmıştır (Stocks ve ark., 2019).

Bu öngörü sahada sınandı. Eski bir ormanda salgından önce yerleşmiş yetişkin ağaçlarla salgından sonra yerleşmiş genç ağaçlar karşılaştırıldığında, genomdan tahmin edilen ıslah değerlerinde bir kayma görülmüştür (Metheringham ve ark., 2025). Doğal seçilimin genç popülasyonun yüzde 31'ini elediği hesaplanmıştır (Metheringham ve ark., 2025). Ağaçları tehdit eden bir başka mantar öyküsü için kestane kanseri yazısına, Güney Amerika'daki bir ağaç hastalığı için kauçuk ağacında yaprak yanıklığı yazısına bakılabilir. Mantarların çok daha eski bir geçmişine uzanan bir kimlik tartışması Prototaxites yazısında.

Bilimsel referanslar

Agan, A. et al. (2023). Traces of Hymenoscyphus fraxineus in Northeastern Europe Extend Further Back in History than Expected. Plant Dis, 107(2), 344-349. PMID 35822887. DOI 10.1094/PDIS-04-22-0807-RE.

Baral, H.O. et al. (2014). Hymenoscyphus fraxineus, the correct scientific name for the fungus causing ash dieback in Europe. IMA Fungus, 5(1), 79-80. DOI 10.5598/imafungus.2014.05.01.09.

Cleary, M. et al. (2016). Friend or foe? Biological and ecological traits of the European ash dieback pathogen Hymenoscyphus fraxineus in its native environment. Sci Rep, 6, 21895. PMID 26900083. DOI 10.1038/srep21895.

Gross, A. et al. (2014). Hymenoscyphus pseudoalbidus, the causal agent of European ash dieback. Mol Plant Pathol, 15(1), 5-21. PMID 24118686. DOI 10.1111/mpp.12073.

Kowalski, T. (2006). Chalara fraxinea sp. nov. associated with dieback of ash (Fraxinus excelsior) in Poland. Forest Pathology, 36(4), 264-270. DOI 10.1111/j.1439-0329.2006.00453.x.

Kowalski, T. & Holdenrieder, O. (2009). The teleomorph of Chalara fraxinea, the causal agent of ash dieback. Forest Pathology, 39(5), 304-308. DOI 10.1111/j.1439-0329.2008.00589.x.

McMullan, M. et al. (2018). The ash dieback invasion of Europe was founded by two genetically divergent individuals. Nat Ecol Evol, 2(6), 1000-1008. PMID 29686237. DOI 10.1038/s41559-018-0548-9.

Metheringham, C.L. et al. (2025). Rapid polygenic adaptation in a wild population of ash trees under a novel fungal epidemic. Science, 388(6754), 1422-1425. PMID 40570121. DOI 10.1126/science.adp2990.

Queloz, V. et al. (2011). Cryptic speciation in Hymenoscyphus albidus. Forest Pathology, 41(2), 133-142. DOI 10.1111/j.1439-0329.2010.00645.x.

Stocks, J.J. et al. (2019). Genomic basis of European ash tree resistance to ash dieback fungus. Nat Ecol Evol, 3(12), 1686-1696. PMID 31740845. DOI 10.1038/s41559-019-1036-6.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.

Atıf yapılan kaynak: 10  |  Yöntem: Editöryel Politika  |  Referanslar: Bibliyografya