Prototaxites: Dev Fosilin 165 Yıllık Kimlik Tartışması

Devoniyen kayalarında 8 metreye kadar uzanan ağaç benzeri gövdeler bulunur (Boyce ve ark., 2007). 1859'da Kanada'da bulunduklarından beri bu fosillerin akrabalığı tartışılır; kozalaklılar, kırmızı ve kahverengi algler, ciğerotları ve mantarlar aday olarak önerilmiştir (Honegger ve ark., 2018). 2026'da yayımlanan bir çalışma ise onu tümüyle soyu tükenmiş bir ökaryot soyuna yerleştirdi (Loron ve ark., 2026). Prototaxites'in hikâyesi, bir fosilin kimliğinin bilim tarihinde nasıl el değiştirdiğinin iyi bir örneğidir. Bu yazı o tartışmanın adımlarını ve her adımı taşıyan kanıtı anlatıyor.

Gaspé'de bir kozalaklı mı

Jeolog John William Dawson, 1859'da Kanada Jeoloji Derneği'ne sunduğu çalışmada Gaspé'deki Devoniyen katmanlarından söz etti; bu katmanların varlığını Sir W. E. Logan 1843-44'te saptamış ve raporunda yayımlamıştı (Dawson, 1859). Dawson aynı metinde, çok dikkat çekici ve daha önce tarif edilmemiş kozalaklı yapısı gösteren bir fosil gövdeden söz eder (Dawson, 1859). Fosile Prototaxites adını verdi.

Bu yorum uzun yaşamadı. Bilim tarihçisi Lindsay'e göre Dawson fosili kozalaklıya benzeyen erken bir kara bitkisi olarak tanımladığında, botanikçi William Carruthers onun dev bir alg olduğunu savunarak 1872'de ona itiraz etmiştir (Lindsay, 2005). Bu fosil 19. yüzyılın sonunda hararetli bir tartışmaya yol açmış ve yakın zamana kadar bilim insanlarının çoğu Carruthers'a hak vermiştir (Lindsay, 2005). Lindsay, iki adamın görüş ayrılığını onların bilimsel eğitimine ve uzmanlık alanlarına bağlar (Lindsay, 2005).

Alg mi, mantar mı

Yirminci yüzyılda fosilin iç yapısı mikroskop altında yeniden okundu. 1976'da yayımlanan kısa bir çalışma, çoğunlukla kahverengi alglere yakın sayılan ve akrabalığı bilinmeyen Prototaxites southworthii'nin ipliklerinde bölmeler arasında gözenekler bulunduğunu bildirdi (Schmid, 1976). Bu gözenekler yüzeysel olarak yüksek alglerin ve mantarların gözenek ve çukur bağlantılarına benziyordu (Schmid, 1976).

Belirleyici kanıt kimyadan geldi. Beş farklı yerden alınan Prototaxites örnekleri, aynı dönemin damarlı bitkilerinden farklı olarak, yerler arasında ve aynı yerde ‰13'e varan bir karbon izotop aralığı göstermiştir (Boyce ve ark., 2007). Bu kadar geniş bir aralığı fotosentez yapan bir canlıyla açıklamak zordur; yazarlar bunun, anatomiye dayanan mantar yorumuyla uyumlu olarak Prototaxites'in hazır organik maddeyle beslenen bir canlı olduğunu düşündürdüğünü belirtmiştir (Boyce ve ark., 2007). Aynı çalışmada ağaç benzeri gövdelerin 8 metreye kadar uzandığı bildirilmiştir (Boyce ve ark., 2007).

Ama dev boyut, soru işaretini canlı tuttu. Günümüzdeki benzerleriyle yapılan bir karşılaştırma, mantar yorumunun Prototaxites'in aynı dönemin kara bitki örtüsüne göre çok büyük olması nedeniyle tartışmalı kaldığını kabul etmiş, ama ölü organik maddeyle beslenen bir mantar kimliğini desteklemiştir (Hobbie ve ark., 2010).

Ciğerotu ve liken önerileri

Mantar yorumu tek aday olmadı. Bir çalışma, Geç Silüriyen'den Geç Devoniyen'e, yani yaklaşık 420-370 milyon yıl önce karadaki dev organizma olan Prototaxites için daha önce dev alg, mantar ya da liken önerildiğini hatırlatarak başka bir fikir getirdi (Graham ve ark., 2010). Bu yazarlara göre Prototaxites, rüzgâr, yerçekimi ya da suyla yuvarlanmış, kısmen çürümüş ciğerotu halılarından oluşmuştu (Graham ve ark., 2010).

New York'taki 386 milyon yıllık kayalarda bulunan bir örnek, "Schunnemunk ağacı", tartışmaya bir boyut daha ekledi. Bu fosil 8,83 metre uzunluğundaydı ve her biri yaklaşık 1 metre uzunluğunda altı dal taşıyordu (Retallack ve ark., 2014). Yazarlar bu gövdeleri, daha önce önerilen su yosunu, ciğerotu ve mantar yorumlarıyla karşılaştırarak yeşil alg ortaklı bir likene benzettiler (Retallack ve ark., 2014). Mantar ile alg ortaklığının kendi tarihi liken ikili hipotezinin tarihi yazısında.

Rhynie çörtünde üreme yapıları

İskoçya'daki Rhynie çörtünden gelen Prototaxites taiti örneklerinde yüzeysel bir üreme tabakası, ince bölmeli parafizler ve kapaksız, çok sporlu askuslar tanımlandı; yazarlar fosili temel bir askomiset olarak yorumladı (Honegger ve ark., 2018). Aynı makale, Prototaxites'in akrabalığının fosiller 1859'da Kanada'da bulunduğundan beri tartışıldığını ve kozalaklılardan kırmızı ve kahverengi alglere, ciğerotlarından mantarlara uzanan adaylar önerildiğini özetler (Honegger ve ark., 2018).

2023'te yapılan mikroskopi ve spektroskopi çalışması başka bir benzerlik buldu: fosilin anatomisi, günümüzdeki bal mantarı Armillaria mellea'nın rizomorf denen kalın hif demetleriyle çarpıcı benzerlikler göstermiştir (Vajda ve ark., 2023). Yazarlara göre Prototaxites yatay büyümüş olabilecek karmaşık bir hif kümesiydi (Vajda ve ark., 2023). Rizomorflarıyla bilinen bu mantarın kendi hikâyesi Armillaria yazısında.

Yeni bir soy mu

Tartışmanın son adımı 2026'da geldi. Rhynie çörtündeki 407 milyon yıllık Prototaxites taiti fosilleri, aynı dönemin mantarlarından kimyasal olarak, bilinen bütün mantarlardan ise yapı bakımından farklı bulundu (Loron ve ark., 2026). Yazarlar, 165 yılı aşkın süredir tartışılan bu organizmanın tümüyle soyu tükenmiş bir ökaryot soyuna yerleştirilmesi gerektiği sonucuna vardı (Loron ve ark., 2026).

Bu son söz olmayabilir; Prototaxites'in öyküsü her yeni yöntemin eski bir soruyu yeniden açtığını gösteriyor. Mantarların fosil kayıtlarının genel tablosu mantarların evrimi ve fosil kayıtları yazısında anlatılıyor.

Bilimsel referanslar

Boyce, C.K. et al. (2007). Devonian landscape heterogeneity recorded by a giant fungus. Geology, 35(5), 399. DOI 10.1130/g23384a.1.

Dawson, J.W. (1859). On Fossil Plants from the Devonian Rocks of Canada. Quarterly Journal of the Geological Society of London, 15(1-2), 477-488. DOI 10.1144/gsl.jgs.1859.015.01-02.57.

Graham, L.E. et al. (2010). Structural, physiological, and stable carbon isotopic evidence that the enigmatic Paleozoic fossil Prototaxites formed from rolled liverwort mats. Am J Bot, 97(2), 268-75. PMID 21622387. DOI 10.3732/ajb.0900322.

Hobbie, E.A. & Boyce, C.K. (2010). Carbon sources for the Palaeozoic giant fungus Prototaxites inferred from modern analogues. Proc Biol Sci, 277(1691), 2149-56. PMID 20335209. DOI 10.1098/rspb.2010.0201.

Honegger, R. et al. (2018). Fertile Prototaxites taiti: a basal ascomycete with inoperculate, polysporous asci lacking croziers. Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci, 373(1739), 20170146. PMID 29254969. DOI 10.1098/rstb.2017.0146.

Lindsay, D. (2005). Prototaxites Dawson, 1859 or Nematophycus Carruthers, 1872: Geologists V. Botanists in the Formative Period of the Science of Paleobotany. Earth Sciences History, 24(1), 35-61. DOI 10.17704/eshi.24.1.w17736157821482p.

Loron, C.C. et al. (2026). Prototaxites fossils are structurally and chemically distinct from extinct and extant Fungi. Sci Adv, 12(4), eaec6277. PMID 41564173. DOI 10.1126/sciadv.aec6277.

Retallack, G.J. & Landing, E. (2014). Affinities and architecture of Devonian trunks of Prototaxites loganii. Mycologia, 106(6), 1143-58. PMID 24990121. DOI 10.3852/13-390.

Schmid, R. (1976). Septal pores in prototaxites, an enigmatic devonian plant. Science, 191(4224), 287-8. PMID 17832148. DOI 10.1126/science.191.4224.287.

Vajda, V. et al. (2023). Prototaxites reinterpreted as mega-rhizomorphs, facilitating nutrient transport in early terrestrial ecosystems. Can J Microbiol, 69(1), 17-31. PMID 36511419. DOI 10.1139/cjm-2021-0358.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.

Atıf yapılan kaynak: 10  |  Yöntem: Editöryel Politika  |  Referanslar: Bibliyografya