Çınarları Kurutan Mantar: Kanser Lekesinin Napoli'den İstanbul'a Tarihi

İstanbul'un meydanlarında, Gülhane'de ya da Boğaz kıyısındaki eski köylerde gölgesinde oturulan yaşlı çınarlar şehrin hafızasının bir parçasıdır. 2011'den beri bu ağaçların bir kısmı, Kuzey Amerika'dan Avrupa'ya bir savaşın yükleriyle taşınmış olması muhtemel bir mantarla karşı karşıya. Çınar kanser lekesi hastalığının etkeni Ceratocystis platani'nin öyküsü, bir tahta sandığın Napoli limanına inmesiyle başlayıp İtalya, Fransa ve Yunanistan üzerinden İstanbul'a uzanıyor. Bu yazı bu öyküyü, bilim insanlarının mantarın göç yolunu nasıl çıkardığını ve dirençli çınar arayışını kaynaklarıyla anlatıyor.

Mantarın anavatanı

Ceratocystis fimbriata f. platani, Londra çınarı, doğu çınarı ve Amerikan çınarını etkileyen ve doğu ABD'de, güney Avrupa'da ve Kaliforniya'nın Modesto kentinde on binlerce plantasyon ve sokak ağacının ölümüne yol açmış bitki patojenidir (Engelbrecht ve ark., 2004). Bu bölgelerden alınan izolatlar çekirdek ve mitokondri DNA'sı parmak izleri ile sekiz polimorfik mikrosatelit işaretleyiciyle karşılaştırıldığında doğu ABD'den gelen 33 izolat orta düzeyde genetik çeşitlilik göstermiş ve yedi toplama noktasının her birinde farklı genotipler bulunmuştur (Engelbrecht ve ark., 2004).

Güney Avrupa'da 21 noktadan alınan 27 izolatın parmak izleri ise birbirinin aynısı çıkmıştır (Engelbrecht ve ark., 2004). Yazarlar ABD'deki çeşitliliği mantarın oraya özgü olduğunun, Avrupa'daki tekdüzeliği ise tek bir genotipin girişiyle oluşan yakın tarihli bir genetik darboğazın işareti olarak yorumlamış; bu, patojenin İkinci Dünya Savaşı sırasında doğu ABD'den gelen enfekte ambalaj tahtalarıyla İtalya'nın Napoli kenti üzerinden Avrupa'ya girdiği varsayımını desteklemiştir (Engelbrecht ve ark., 2004).

Bir formdan bir türe

Ceratocystis fimbriata, pek çok ekonomik bitkide solgunluk tipi hastalıklar yapan büyük ve çeşitli bir tür kompleksidir. Latin Amerika kladındaki kakao, tatlı patates ve çınara özgülleşmiş üç soyun izolatları zıt eşleşme tipleriyle çaprazlandığında tatlı patates ve çınar soyları ayrı kısırlık gruplarına karşılık gelmiş; araştırmacılar kakao patojenini yeni bir tür olarak Ceratocystis cacaofunesta adıyla tanımlamış ve çınar patojenini formdan tür düzeyine yükselterek Ceratocystis platani adını vermiştir (Engelbrecht ve ark., 2005). Mantarlarda bir canlının adının neden zamanla değiştiği ayrı bir tarih konusudur; o öykü bir mantar, bir isim yazısında.

Yunanistan'ın doğal çınarlıkları

İtalya ve Fransa'da hastalık ağırlıkla park ve yol kenarındaki Londra çınarlarını vurdu. Yunanistan'da ise sahne değişti. Mora Yarımadası'nda ölmüş ya da ölmekte olan 15 doğu çınarından alınan izolatlar çekirdek ve mitokondri DNA'sı bakımından İtalya, Fransa ve İsviçre'de bildirilen genotiple aynı çıkmış; yazarlar Yunanistan'a girişin mantarın doğal olarak yaşadığı Kuzey Amerika'dan değil, bu Avrupa ülkelerinden olduğunu belirtmiştir (Ocasio-Morales ve ark., 2007). Patojen güneybatı Yunanistan'daki doğal doğu çınarı popülasyonunda çarpıcı bir etki yapmıştır (Ocasio-Morales ve ark., 2007).

Daha sonraki bir değerlendirme mantarın Avrupa'da klonal olarak yayılmaya devam ettiğini, İtalya ve Fransa'da Londra çınarlarında yaygın ölümlere yol açtığını, İsviçre ve İspanya'da da kaydedildiğini ve çarpıcı etkisinin ise Yunanistan'ın doğal doğu çınarı topluluklarında görüldüğünü özetlemiştir (Tsopelas ve ark., 2017). Aynı yazarlar hastalığın etkisini Hollanda karaağaç hastalığı, kestane kanseri ve dişbudak geriliği gibi bilinen ağaç hastalıklarıyla karşılaştırır ve Asya'ya doğru yayılma riskine dikkat çeker (Tsopelas ve ark., 2017). O üç hastalığın öyküsü Hollanda karaağaç hastalığı, kestane kanseri ve dişbudak geriliği yazılarında anlatılıyor.

Böcekle taşınma

Mantar ağaçtan ağaca budama aletleriyle, kök aşılarıyla ve sularla geçebilir; Yunanistan'da bir böcek de bu listeye girdi. Doğu çınarı topluluklarında yaygın olan ambrosia böceği Platypus cylindrus, C. platani ile enfekte ağaçları istila etmiş; yoğun enfekte bir çınarlıkta uçarken yakalanan ergin böceklerin yüzde 59'undan mantar ayrılmış ve mantarla beslenmiş böceklerle karşılaştırılan fidelerin yüzde 80'ine mantar bulaşmıştır (Soulioti ve ark., 2015). Ahşap içinde mantar yetiştiren bu böcek grubunun genel biyolojisi ambrosia böcekleri yazısında anlatılıyor.

İstanbul'a varış

C. platani İstanbul'un Avrupa yakasında birçok noktada saptanmış; ağırlıkla yaklaşık 160 yıl önce İtalya'dan getirilen Platanus × acerifolia ağaçlarında, ama doğu çınarında da şiddetli kurumalara ve ölümlere yol açmıştır (Lehtijärvi ve ark., 2017). İstanbul izolatlarının ITS dizisi Avrupa'daki C. platani suşlarıyla aynı çıkmış ve şehrin sokak ve parklarındaki 976 çınarın taranmasında ağaçların yüzde 26,5'inde belirti görülmüştür (Lehtijärvi ve ark., 2017).

İstanbul'daki çınar hastalıklarını inceleyen daha yeni bir çalışma 15'i Basidiomycota, 12'si Ascomycota olmak üzere 27 hastalık yapıcı mantar türü saptamış; bunlar arasında C. platani'nin şehirde ilk kez 2011'de bulunduğunu ve o zamandan beri hızla yayılarak çok sayıda yaşlı çınarı kuruttuğunu belirtmiştir (Genç ve ark., 2025). Aynı çalışmada Ganoderma applanatum ve Fomes fomentarius gibi odun çürüten mantarların yaşlı çınarları zayıflatarak güçlü rüzgâr, dolu ve kar yüküne karşı savunmasız bıraktığı not edilmiştir (Genç ve ark., 2025).

Dirençli çınar arayışı

Hastalığa karşı uzun vadeli bir çözüm olarak direnç arandı. Amerikan çınarı (Platanus occidentalis) bir miktar genetik direnç taşır, ama Avrupa iklimine uyumlu değildir; bu yüzden Fransa'da duyarlı doğu çınarı ile dirençli Amerikan çınarı arasındaki melezler taranmıştır (Vigouroux ve ark., 2004). 960 melez arasından art arda iki aşılamadan sağ çıkan 18 birey bulunmuş, bunlar yeniden aşılandığında yalnızca biri tam, biri kısmi direnç göstermiş ve bu seçimden 'Vallis clausa' adlı dirençli klon elde edilmiştir (Vigouroux ve ark., 2004).

Ters yönde, Avrupa'dan Kuzey Amerika'ya fidanlarla taşınan bir başka ağaç mantarının yüzyıllık öyküsü beyaz çam kabarcık pası yazısında anlatılıyor.

Bilimsel referanslar

Engelbrecht, C.J. et al. (2004). Genetic variation in eastern North American and putatively introduced populations of Ceratocystis fimbriata f. platani. Mol Ecol, 13(10), 2995-3005. PMID 15367115. DOI 10.1111/j.1365-294X.2004.02312.x.

Engelbrecht, C.J. & Harrington, T.C. (2005). Intersterility, morphology and taxonomy of Ceratocystis fimbriata on sweet potato, cacao and sycamore. Mycologia, 97(1), 57-69. PMID 16389957. DOI 10.3852/mycologia.97.1.57.

Genç, M.E. & Severoğlu, Z. (2025). Fungal diseases in Platanus trees in Istanbul. Environ Monit Assess, 197(11), 1270. PMID 41165915. DOI 10.1007/s10661-025-14711-1.

Lehtijärvi, A. et al. (2017). Ceratocystis platani is killing plane trees in Istanbul (Turkey). Forest Pathology, 48(1), e12375. DOI 10.1111/efp.12375.

Ocasio-Morales, R.G. et al. (2007). Origin of Ceratocystis platani on Native Platanus orientalis in Greece and Its Impact on Natural Forests. Plant Dis, 91(7), 901-904. PMID 30780403. DOI 10.1094/PDIS-91-7-0901.

Soulioti, N. et al. (2015). Platypus cylindrus, a vector of Ceratocystis platani in Platanus orientalis stands in Greece. Forest Pathology, 45(5), 367-372. DOI 10.1111/efp.12176.

Tsopelas, P. et al. (2017). Canker Stain: A Lethal Disease Destroying Iconic Plane Trees. Plant Dis, 101(5), 645-658. PMID 30678566. DOI 10.1094/PDIS-09-16-1235-FE.

Vigouroux, A. & Olivier, R. (2004). First hybrid plane trees to show resistance against canker stain (Ceratocystis fimbriata f. sp. platani). Forest Pathology, 34(5), 307-319. DOI 10.1111/j.1439-0329.2004.00372.x.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.

Atıf yapılan kaynak: 8  |  Yöntem: Editöryel Politika  |  Referanslar: Bibliyografya