Mantar Kültürü Saklama ve Kriyoprezervasyon

Steril damıtık su dolu tüplere konup 5 °C'de yirmi yıl hiç ellenmeden bırakılan 69 bazidiyomiset izolatından 57'si, yeniden ekildiğinde güçlü biçimde büyümüştür (Richter, 2008). Mantar kültürü saklama literatürünün ilgi çekici tarafı bu: kimi zaman çok sade bir yöntem uzun süre iş görürken, kimi tür sıvı azotta bile zorlanıyor. Bu yazı mantar kültürlerinin hangi yöntemlerle saklandığını, hangi ölçütlerle karşılaştırıldığını ve saklamadan sonra neyin sınandığını araştırmalar üzerinden anlatıyor.

Mantar kültürü neden ayrı bir saklama sorunu?

Bakteri ve mayalardan farklı olarak bazidiyomisetlerin çoğu kültürde dayanıklı yapılar oluşturmaz, yalnızca misel olarak bulunur; bu yüzden ya agarda düzenli aktarımla ya da sıvı azotta saklanırlar (Voyron ve ark., 2009). Aynı çalışmada düzenli aktarımın emek yoğun olduğu ve fizyolojik ya da morfolojik özelliklerin değişme riskini artırdığı belirtilmiştir (Voyron ve ark., 2009). Aktarımla ilerleyen bu kaybın ölçüldüğü çalışmalar suş dejenerasyonu yazısında toplanıyor. Burada saklanan şey meyve gövdesi değil misel; ikisinin ayrımı miselyum ve meyve gövdesi farkı yazısında anlatılıyor. Bazidiyomisetlerin uzun süreli kriyoprezervasyonunu 1997-2016 arası yayınlar üzerinden tarayan derlemede ise bütün bu grup için geçerli tek bir protokol bulunmadığı bildirilmiştir (Linde ve ark., 2018).

Sıvı azot: taşıyıcı malzeme sonucu değiştiriyor

Kriyoprezervasyonda miselin içine yerleştiği malzeme, yöntemin kendisi kadar belirleyici olabiliyor. 442 bazidiyomiset suşuyla yapılan çalışmada perlit taşıyıcılı protokolle saklanan suşların tamamı hem 48 saatlik hem de üç yıllık sıvı azot saklamasından sonra canlı kalmış, büyüme ve lakkaz üretiminde belirgin değişiklik görülmemiştir (Homolka ve ark., 2006). Aynı çalışmada 250 suşun bir bölümü klasik agar parçası protokolüyle saklandığında üç yıl sonra canlılık 144 suşta, yani yüzde 57,6'da kalmıştır (Homolka ve ark., 2006).

Süre uzadıkça sorunun yanıtı değişmiyor. Bir istiridye mantarı suşu, ondan türetilen 45 bazidiyospor izolatı ve 22 Trametes versicolor izolatı perlit ve saman protokolleriyle 12 yıl sıvı azotta saklanmış; bütün izolatlar canlılığını sürdürmüş, lakkaz üretimi ve boya giderme kapasitesi korunmuş, misel uzama hızı ve koloni tipi değişmemiştir (Eichlerová ve ark., 2015). Aynı çalışmada enzim taşıyan sıvı kültürün kısa ve uzun süreli saklanmasında yüzde 10 gliserol uygun kriyoprotektan olarak bulunmuştur (Eichlerová ve ark., 2015).

−80 °C, liyofilizasyon ve kriyobanka

Sıvı azot her laboratuvarda bulunmuyor; literatürde bunun iki alternatifi sınanıyor. Beyaz çürükçül mantarların 15 izolatıyla yapılan çalışmada altı farklı −80 °C protokolü ve 12 liyofilizasyon protokolü denenmiş; −80 °C'de saklanan izolatların tamamı canlılığını sürdürmüş ve hiçbirinde morfolojik değişiklik görülmemiş, liyofilizasyonda ise iki izolat hem morfolojik olarak değişmiş hem de AFLP parmak izinde farklılaşmıştır (Voyron ve ark., 2009). Aynı çalışmada büyüme hızı ve enzim etkinliklerinin bütün saklama yöntemlerinden bir ölçüde etkilendiği bildirilmiştir (Voyron ve ark., 2009).

Koleksiyon ölçeğinde bakıldığında ise kabul gören uygulama −165 °C'de kriyojenik biyobanka: 61 mantar cinsinde canlılık verisi sunan çalışma, bu yöntemin kararlı genetik hatları saklamaya olanak verdiğini ve küçük mikoloji laboratuvarları için de kurulabilir olduğunu bildirmiştir (Zalesky ve ark., 2024).

Tahıl tanesi bir kriyoprotektan gibi davranıyor

Tahıl üzerinde geliştirilmiş misel, dondurmada ayrı bir seçenek. Pleurotus pulmonarius ve Ganoderma lucidum suşlarının sorgum tanelerinde kriyoprotektansız olarak üç yıl −80 °C'de tutulduğu çalışmada çözme banyosuna gerek kalmadan 24 saat içinde yüzde 100 geri kazanım sağlanmış ve biyolojik verimlilikte, agarda 5 °C'de tutulan suşlara göre anlamlı fark görülmemiştir (Ramírez ve ark., 2025). Agaricus subrufescens suşlarının sorgum tanesinde saklandığı çalışmada suşların çoğu yüzde 100 canlılık göstermiş, sıvı azotta canlılık suşa göre yüzde 84 ile 100 arasında değişmiş, ancak bazı durumlarda geri kazanım 10 günden uzun sürmüştür (Mata ve ark., 2013). Tahıl aşamasının kendisi tahıl spawn nedir, sıvı besiyerinde çoğaltma ise sıvı kültür ile misel üretimi yazısının konusu.

Her tür dondurmaya gelmiyor

Bazı türlerde düşük sıcaklık yöntemleri kullanılamıyor. Agaricus brasiliensis kültürleri soğukta kısa sürede canlılık yitirdiği ve donma sıcaklıklarına dayanmadığı için sıvı azot ve derin dondurma bu tür için uygun bulunmamış; pirinç taşıyıcı ve su içinde oda sıcaklığında ya da toprak, mantar kompostu veya pirinç üzerinde 10 °C'de saklama denenmiş, yeniden etkinleştirilen kültürler kontrolle aynı verim özelliklerini göstermiştir (Maia ve ark., 2012). Cordyceps militaris ile yapılan karşılaştırmada steril suda saklama en az bir yıl boyunca −196 °C sıvı azotla benzer sonuç vermiş, −80 °C bu tür için uygun bulunmamış, liyofilizasyon ise en az dört yıl boyunca suşun özelliklerini sürdürmüştür (Liu ve ark., 2018).

Saklamadan sonra ne sınanıyor?

Bu çalışmalarda "canlı kaldı" tek başına yeterli sayılmıyor. Ölçülen değişkenler sırasıyla geri kazanım yüzdesi, büyüme hızı, koloni özellikleri, enzim etkinliği ve yetiştirme denemesinde verim. Perlit çalışmasında lakkaz üretiminin değişmemesi sonucun bir parçası olarak raporlanmış (Homolka ve ark., 2006); 12 yıllık çalışmada lakkaz ve boya giderme kapasitesinin korunması ayrı bir ölçüt olmuştur (Eichlerová ve ark., 2015). Sorgum çalışmasında ise ölçüt doğrudan yetiştirme sonucuna, biyolojik verimliliğe bağlanmıştır (Ramírez ve ark., 2025). Saklamadan çıkan kültürün bulaşma açısından denetimi kontaminasyon ve mikotoksin kontrolü yazısıyla, suş kimliğinin genetik düzeyde denetimi tür içi varyasyon ve suş farkı yazısıyla, kültürün petri aşaması ise agar kültürü yazısıyla ilişkili.

Bu bulguları okurken

Sonuçlar tek tek türler ve suşlarla alınmış; bir tür için uygun bulunan yöntem başka bir türde canlılık kaybıyla sonuçlanabiliyor. Derlemenin vurgusu da burada: bazidiyomisetler için evrensel bir kriyoprezervasyon protokolü yok, koşullar tür ve suş bazında sınanıyor (Linde ve ark., 2018). Bu yazı bir saklama talimatı değil, literatürde hangi yöntemlerin hangi ölçütlerle karşılaştırıldığının özeti.

Bilimsel referanslar

Eichlerová, I. et al. (2015). Long term storage of Pleurotus ostreatus and Trametes versicolor isolates using different cryopreservation techniques and its impact on laccase activity. Fungal Biol, 119(12), 1345-1353. PMID 26615755. DOI 10.1016/j.funbio.2015.10.004.

Homolka, L. et al. (2006). Basidiomycete cryopreservation on perlite: evaluation of a new method. Cryobiology, 52(3), 446-453. PMID 16600206. DOI 10.1016/j.cryobiol.2006.02.003.

Linde, G.A. et al. (2018). Long-term cryopreservation of basidiomycetes. Braz J Microbiol, 49(2), 220-231. PMID 29122478. DOI 10.1016/j.bjm.2017.08.004.

Liu, Q. et al. (2018). Influence of Strain Preservation Methods on Fruiting Body Growth and Metabolite Production by the Medicinal Mushroom Cordyceps militaris (Ascomycetes). Int J Med Mushrooms, 20(10), 1003-1011. PMID 30806271. DOI 10.1615/IntJMedMushrooms.2018028582.

Maia, S.C. et al. (2012). Low-cost and low maintenance preservation of Agaricus brasiliensis cultures. World J Microbiol Biotechnol, 28(6), 2411-2416. PMID 22806115. DOI 10.1007/s11274-012-1050-1.

Mata, G. et al. (2013). Preservation of Agaricus subrufescens strains at low temperature by using cultures on sorghum grains. Rev Iberoam Micol, 30(2), 96-102. PMID 23147513. DOI 10.1016/j.riam.2012.10.002.

Ramírez, N.S. et al. (2025). Effect on viability and yield on Pleurotus pulmonarius and Ganoderma lucidum after 3 years of cryopreservation without cryoprotectants. Cryobiology, 118, 105204. PMID 39880070. DOI 10.1016/j.cryobiol.2025.105204.

Richter, D.L. (2008). Revival of saprotrophic and mycorrhizal basidiomycete cultures after 20 years in cold storage in sterile water. Can J Microbiol, 54(8), 595-599. PMID 18772921. DOI 10.1139/w08-049.

Voyron, S. et al. (2009). Vitality and genetic fidelity of white-rot fungi mycelia following different methods of preservation. Mycol Res, 113(Pt 10), 1027-1038. PMID 19540916. DOI 10.1016/j.mycres.2009.06.006.

Zalesky, T. et al. (2024). Fungal cryopreservation across 61 genera: Practical application and method evaluation. Mycologia, 116(5), 865-876. PMID 38949868. DOI 10.1080/00275514.2024.2363135.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.

Atıf yapılan kaynak: 10  |  Yöntem: Editöryel Politika  |  Referanslar: Bibliyografya