Trüf Yetiştiriciliğinin Bilimi: Fidanlıktan Bahçeye

Trüf yetiştiriciliği, mantar üretiminin öteki kollarına benzemez: ortada ne kompost yatağı vardır ne de torba. Yetiştirilen şey önce bir ağaçtır, mantar o ağacın kökündeki ortaklıkla gelir. Bu yüzden zaman ölçeği de başkadır; siyah trüfün yetiştirilmesi uzun vadeli bir yatırımı ve ortaklığın hem ürün öncesi hem ürün yıllarında sürdürülmesini gerektirir (Liu ve ark., 2014). Aşağıda bu ortaklığın fidanlıkta nasıl kurulduğu, bahçede nasıl izlendiği ve hangi değişkenlerin sonucu belirlediği araştırmalar üzerinden anlatılıyor.

Her şey fidanlıkta başlıyor

Modern trüf tarımının dayandığı adım, köklerine trüf aşılanmış fidanların dikilmesi; bugün Avrupa pazarındaki siyah trüfün büyük bölümü bu yolla üretiliyor (Gómez-Molina ve ark., 2023). Aynı çalışmada üç aşılama yönteminin (kökçük aşılaması, fide tepsisindeki ortamın aşılanması ve son saksıdaki ortamın aşılanması) ardışık uygulanması iki ayrı fidanlık denemesinde sınanmış, her yöntemle verilen aşı miktarının artırılması kök kolonizasyonunu yükseltmiş, hiçbir yöntem tek başına ötekilerden ayrışmamıştır (Gómez-Molina ve ark., 2023). Aynı çalışmada son saksıda yapılan aşılama kök sisteminin alt bölümlerinde daha etkili olurken, erken aşılama fırsatçı ektomikorizal mantar Sphaerosporella brunnea'nın görülme sıklığını azaltmıştır (Gómez-Molina ve ark., 2023).

Konukçu seçenekleri de sınanıyor. Ceviz türü Carya illinoinensis fidanlarının iki siyah trüf türüyle aşılandığı çalışmada ilk yılda kök kolonizasyon düzeyi Tuber melanosporum için yüzde 37,3, Tuber brumale için yüzde 34,5 ölçülmüştür (Marozzi ve ark., 2017). Aynı çalışmada 24 ayın sonunda T. brumale'de oran yüzde 49,4'e çıkarken T. melanosporum'da yüzde 10,5'e düşmüş ve bu düşüş sera kaynaklı hedef dışı ektomikorizal mantarların artışıyla ters yönde seyretmiştir (Marozzi ve ark., 2017). Ortaklığın kendisi mikoriza nedir yazısında anlatılıyor.

İki çiftleşme tipi aynı yerde olmalı

Trüfün üremesi uzun süre karanlıkta kaldı. Siyah trüfün heterotalik olduğunun anlaşılmasından sonra hazırlanan derlemede, farklı çiftleşme tipine sahip suşların konukçu bitkinin kökleri üzerinde kalıcı olmak için birbiriyle yarıştığı ve iki tipin mekânsal ile zamansal dağılımının meyve oluşumunda belirleyici olduğu değerlendirilmiştir (Rubini ve ark., 2014). Aynı derlemede iki çiftleşme tipinin doğal alanlarda mekânsal olarak ayrışmasının ürünü sınırladığı, bu nedenle bahçelerde iki tarafın dengeli bulunmasını gözeten aşılama ve tarımsal uygulamaların tartışıldığı belirtilmiştir (Rubini ve ark., 2014).

Bu değerlendirmenin arkasındaki ölçümler de yayımlanmıştır. Doğal bir trüf alanında ektomikorizalar, toprak örnekleri ve meyve gövdeleri genotiplendirildiğinde aynı örnekleme noktasındaki bütün ektomikorizalar aynı çiftleşme tipini ve aynı haploid genotipi göstermiş, meyve gövdelerinin glebası da çevresindeki ektomikorizalarla aynı genotipi taşımıştır (Rubini ve ark., 2011). Aynı çalışmada fidanlıkta aşılanan bitkilerin kök uçlarında başlangıçta iki çiftleşme tipi de gelişmiş, birkaç ay sonra tek bir tipin baskın hâle geldiği görülmüştür (Rubini ve ark., 2011).

Bahçede zaman ve mesafe

Bahçenin yer altında ne yaptığını görmek için toprak DNA'sı kullanılıyor. Quercus ilex bahçelerinde 3, 5, 7, 10, 14 ve 20 yaşındaki ağaçların altından, gövdeye 40, 100 ve 200 cm uzaklıkta alınan toprak örneklerinin türe özgü primerlerle incelendiği çalışmada hem yaş hem mesafe Tuber melanosporum DNA miktarıyla ilişkili bulunmuş, miktar eski yaş sınıflarında daha yüksek çıkmış ve 5-7 yılda bir platoya ulaşmıştır (Liu ve ark., 2014). Aynı çalışmada gövdeye 40 cm uzaklıkta yaş sınıfları arasında fark görülmezken 100 ve 200 cm'de genç bahçelerde daha az DNA saptanmıştır (Liu ve ark., 2014).

Bahçe toprağında yalnız hedef tür yok. Doğal ve tarımı yapılan siyah trüf alanlarının karşılaştırıldığı çalışmada ektomikorizalar ve toprak örnekleri moleküler olarak incelenmiş, tarımı yapılan bitkilerde T. melanosporum ile Tuber aestivum baskın çıkmış ve ektomikorizal mantar tür sayısı doğal alanlara göre belirgin biçimde düşük bulunmuştur (Belfiori ve ark., 2012). Aynı çalışmada aynı alan içinde T. brumale ile kolonize bitkilerdeki ektomikorizal çeşitliliğin T. melanosporum'la kolonize olanlardan yüksek olması, farklı Tuber türlerinin öteki simbiyontlar üzerinde farklı rekabet etkileri olabileceğine yorulmuştur (Belfiori ve ark., 2012). Bu tür ayrımlarının moleküler tarafı DNA barkodlama yazısının konusu.

Doğal yayılışın dışında

Siyah trüf bugün kendi doğal alanının dışındaki iklimlerde de deneniyor. Estonya'da beş yaşındaki bir plantasyonda aşılı meşe fidanlarının üç yıl boyunca izlendiği çalışmada T. melanosporum mikorizasının soğuk kışlara dayandığı, göreli kolonizasyon düzeyi hafifçe gerilese de hayatta kalan fidanların kök sisteminde kalıcı olduğu bulunmuştur (Otsing ve ark., 2015). Aynı çalışmada baskın rakip ektomikorizal cinsler belirlenmiş, miselin canlı gelişimi ve iki uyumlu çiftleşme tipinin varlığı yazarları kuzey ikliminde yetiştiriciliğin olanaklı olabileceği sonucuna götürmüş, ürün verip vermeyeceğinin ise ayrıca değerlendirilmesi gerektiği belirtilmiştir (Otsing ve ark., 2015).

Ters uçta da bir deneme var. Suudi Arabistan'da Kasım 2018'de 271 meşe fidanıyla kurulan plantasyonda 1,5 yıl sonra 243 bitki hayatta kalmış, örnekleme yapılan fidanların ince köklerinin yüzde 5 ile 35'i T. melanosporum ile mikorizalı bulunmuş ve bulaşan ektomikorizaların payı düşük kalmıştır (Bajaj ve ark., 2021). Aynı çalışmada alanın yaz ortalama sıcaklıklarının türün yetiştirildiği bölgelerden 10-15 °C yüksek olduğu ve yıllık toplam yağışın düşüklüğünün düzenli sulamayı gerektirdiği belirtilmiştir (Bajaj ve ark., 2021).

Bu çalışmaları okurken

Trüf bahçesi bir tarla değil, yıllara yayılan bir ortaklık; ölçülen şeylerin çoğu da meyve değil, kök ve toprak. Buradaki sayılar belirli bahçelere, konukçulara ve yıllara ait olduğundan bir yetiştirme yönergesi olarak okunamaz. Doğadan trüf araması ise ayrı bir uzmanlık işidir; yabani mantarlarda güvenlik Türkiye'deki yabani mantarlar ve toplama güvenliği rehberinde ele alınıyor.

Mutfak tarafında etiket okumanın nasıl değiştiği trüf yağı gerçekten trüf mü yazısında. Kültürü hâlâ araştırma konusu olan bir başka değerli tür için kuzugöbeği mantarı kültürü yazısına bakılabilir.

Bilimsel referanslar

Bajaj, S.R. et al. (2021). First report of European truffle ectomycorrhiza in the semi-arid climate of Saudi Arabia. 3 Biotech, 11(1), 24. PMID 33442522. DOI 10.1007/s13205-020-02559-w.

Belfiori, B. et al. (2012). Comparison of ectomycorrhizal communities in natural and cultivated Tuber melanosporum truffle grounds. FEMS Microbiol Ecol, 81(3), 547-61. PMID 22469019. DOI 10.1111/j.1574-6941.2012.01379.x.

Gómez-Molina, E. et al. (2023). Sequential application of inoculation methods improves mycorrhization of Quercus ilex seedlings by Tuber melanosporum. Fungal Biol, 127(10-11), 1328-1335. PMID 37993244. DOI 10.1016/j.funbio.2023.07.004.

Liu, B. et al. (2014). Pattern of Tuber melanosporum extramatrical mycelium expansion over a 20-year chronosequence in Quercus ilex-truffle orchards. Mycorrhiza, 24(Suppl 1), S47-54. PMID 24469788. DOI 10.1007/s00572-014-0559-6.

Marozzi, G. et al. (2017). Mycorrhization of pecan (Carya illinoinensis) with black truffles: Tuber melanosporum and Tuber brumale. Mycorrhiza, 27(3), 303-309. PMID 27838857. DOI 10.1007/s00572-016-0743-y.

Otsing, E. et al. (2015). Temporal dynamics of ectomycorrhizal fungi and persistence of Tuber melanosporum in inoculated Quercus robur seedlings in North Europe. Mycorrhiza, 25(1), 61-6. PMID 24951929. DOI 10.1007/s00572-014-0591-6.

Rubini, A. et al. (2011). Tuber melanosporum: mating type distribution in a natural plantation and dynamics of strains of different mating types on the roots of nursery-inoculated host plants. New Phytol, 189(3), 723-735. PMID 20964691. DOI 10.1111/j.1469-8137.2010.03493.x.

Rubini, A. et al. (2014). Impact of the competition between mating types on the cultivation of Tuber melanosporum: Romeo and Juliet and the matter of space and time. Mycorrhiza, 24(Suppl 1), S19-27. PMID 24384788. DOI 10.1007/s00572-013-0551-6.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.

Atıf yapılan kaynak: 8  |  Yöntem: Editöryel Politika  |  Referanslar: Bibliyografya