Tarımsal Atıklarla Mantar Yetiştirme Araştırmaları

Kültür mantarcılığının ham maddesi, çoğu zaman başka bir üretimin artığıdır: sap, saman, kabuk, posa, talaş. Literatürde bu malzemeler tek tek sınanır ve aynı tür bile bir artıktan ötekine farklı sonuç verir. Dokuz tarımsal ve orman yan ürününün iki mantar türüyle karşılaştırıldığı çalışmada substrat bileşiminin yetiştirme parametrelerinin çoğu üzerinde belirgin etkisi olduğu bildirilmiştir (Koutrotsios ve ark., 2014). Bu yazı, tarımsal atıkların substrat olarak nasıl ölçüldüğünü ve hangi karşılaştırmaların yapıldığını araştırmalar üzerinden topluyor.

Bir atığın substrat olarak ölçüsü nedir

Denemelerin ortak ölçütü, kuru substrat ağırlığı başına elde edilen taze mantar ağırlığını veren biyolojik verimliliktir. Dokuz yan ürünün katı hâl fermantasyonuyla sınandığı çalışmada üzüm posası ile çırçır atığının birleşimi iki tür için de öne çıkan ortam olmuş, biyolojik verimlilik substratın azot, lignin ve kül içeriğiyle olumlu, hemiselüloz ve karbonhidrat içeriğiyle olumsuz ilişkili bulunmuştur (Koutrotsios ve ark., 2014). Aynı çalışmada hasat sonrası substratlarda hemiselüloz ve selüloz belirgin biçimde azalırken ligninde benzer bir düşüş görülmemiştir (Koutrotsios ve ark., 2014). Ölçünün tanımı biyolojik verimlilik nedir yazısında, substratın genel çerçevesi ise substrat nedir yazısında.

Bitkisel artıklar: pamuk, hardal, çeltik

Yerel tarım deseni hangi artığın elde olduğunu belirliyor. Pamuk, pirinç, buğday, hardal ve su kestanesi artıklarının iki Pleurotus eryngii suşuyla sınandığı çalışmada misel yayılımı, meyve gövdesi gelişimi, verim ve biyolojik verimlilik pamuk atığında öteki substratlara göre anlamlı biçimde yüksek çıkmıştır (Khatana ve ark., 2022). Aynı çalışmada indirgen şeker yüzde 7,67, indirgen olmayan şeker yüzde 4,33 ve toplam şeker yüzde 12 ile hardal sapında öne çıkmış, iki suştan P10 genel olarak P9'dan daha iyi sonuç vermiştir (Khatana ve ark., 2022).

Ağaç artığı tarafında da karışımlar sınanıyor. Palmiye yağı üretiminin yan ürünleriyle yürütülen çalışmada talaş ve palmiye yaprağının 90:10 karışımına yüzde 15 bira posası eklendiğinde misel gelişim hızı günde 8 mm olmuş, bu formülasyon ile talaş ve boş meyve salkımının 50:50 karışımına yüzde 10 bira posası eklenen formülasyon yüzde 85 nem düzeyinde 288,9 ve 260,7 biyolojik verimlilik değerlerine ulaşmıştır (Abd Razak ve ark., 2013). Aynı çalışmada bu iki formülasyonun verim ve biyolojik verimliliği yalnız talaşla hazırlanan substrata göre yaklaşık üç kat yüksek ölçülmüştür (Abd Razak ve ark., 2013).

Takviye ne zaman ters tepiyor

Artığa azotça zengin bir bileşen eklemek yaygın bir denemedir, ama sınırı vardır. Hurma ağacı artıklarının tek başına, yüzde 20 buğday kepeğiyle ve yüzde 30 buğday kepeğiyle sınandığı çalışmada yüzde 20 kepekli işlem dört dalga boyunca 469 g taze ağırlık ve yüzde 57,04 biyolojik verimlilik vermiş, yüzde 30 kepekli işlem ise üç işlem arasında düşük değerlerde kalmıştır (Rashwan ve ark., 2025). Yazarlar aşırı takviyenin verimi ve etkinliği düşürdüğünü bildirmiştir (Rashwan ve ark., 2025). Bu dengeyi sayıya döken ölçüt substratta C/N oranı yazısında ele alınıyor.

Bitkisel ilaç üretiminden kalan drog artığı ile içki üretiminden kalan posanın birlikte denendiği çalışmada substratın çözünür karbon-azot oranı mantar gelişimiyle güçlü bir olumlu ilişki göstermiş (r = 0,89), yüzde 50 drog artığı ve yüzde 50 posa içeren formülasyon üç dalgada 520,28 g mantar ve yüzde 148,65 biyolojik verimlilik vermiştir (Zhu ve ark., 2026). Aynı çalışmada bu değer kontrol substratına göre yüzde 14,12, geleneksel substrata göre yüzde 43,78 yüksek bulunmuştur (Zhu ve ark., 2026).

Kompostlanan artıklar ayrı bir yol

Kültür mantarında artık doğrudan değil, kompostlanarak kullanılır. Darı sapının kompost hammaddesi olarak sınandığı üç ardışık denemede olgun kompostun toplam azotu yüzde 2,0, pH değeri 7,5 ve C/N oranı 18:1 ölçülmüş; kompostlama sırasında selülozun yüzde 47-50'si, hemiselülozun yüzde 63-65'i ve ligninin yüzde 8-17'si parçalanmıştır (Zhang ve ark., 2019). Aynı çalışmada yetiştirme aşamasında misel selülozun yüzde 22-27'sini, hemiselülozun yüzde 14-16'sını ve ligninin yüzde 15-21'ini tüketmiş, verim 20 kg/m² düzeyine çıkarak buğday sapıyla benzer sonuç vermiştir (Zhang ve ark., 2019). Kompostun kendi süreci mantar kompostu nedir yazısında.

Bir kez kullanılmış substrat yeniden

Artık zinciri hasatla bitmiyor. Harcanmış mantar substratının kahve telvesi, bakla artığı, antep fıstığı kabuğu ve buğday sapıyla farklı oranlarda harmanlandığı çalışmada mantar geniş bir C/N aralığında yetişmiş, harcanmış substrat ile bakla artığının 70:30 karışımı takviyesiz hâliyle günde 7,6 mm misel gelişim hızı vermiştir (Dedousi ve ark., 2025). Aynı çalışmada bütün kolonize substratlarda karbon içeriği azalırken azot içeriği belirgin biçimde artmıştır (Dedousi ve ark., 2025). Zeytin budama artığı ile telvenin buğday sapına eklendiği denemede ise beş karışımdan yalnız üçü ürün vermiş, artık oranı yüzde 66'ya çıktığında üretim durmuştur (Abou Fayssal ve ark., 2021). İkinci el substratın sonraki yolculuğu harcanmış mantar substratı ne olur yazısında, telve tarafı ise kahve telvesinde mantar yetiştirme yazısında.

Aynı atık neden farklı sonuç veriyor

Substrat yalnız verimi değil, çıkan mantarın bileşimini de değiştiriyor. Dokuz yan ürünün karşılaştırıldığı çalışmada mantarların yakın analiz bileşenleri substrata göre belirgin biçimde değişmiş, iki türde de ham protein ve yağ değerleri substratın azot içeriğiyle ilişkili bulunmuştur (Koutrotsios ve ark., 2014). Enzim tarafında da ayrışma var: harcanmış substrat ile bakla artığının 70:30 karışımı ve tek başına harcanmış substrat lakkaz üretimini 59.933,4 U/g kuru ağırlık düzeyine çıkarırken, antep fıstığı kabuğu içeren substratlar toplam selülaz aktivitesini öne çıkarmıştır (Dedousi ve ark., 2025). Mantarın bu malzemeleri hangi enzimlerle söktüğü selülaz enzimi nedir yazısında anlatılıyor.

Bu karşılaştırmaları okurken

Yukarıdaki sayılar belirli türler, belirli suşlar ve belirli deney düzenleri için geçerlidir; bir üretim reçetesi değildir. Aynı adı taşıyan artık bile bölgeye, hasat zamanına ve depolama koşuluna göre farklı bir malzeme olabiliyor, bu yüzden bir çalışmanın sonucu doğrudan başka bir kurulumun sonucu sayılamaz. Substratın nem tarafı substrat nemi nasıl ayarlanır yazısının konusu.

Bilimsel referanslar

Abd Razak, D.L. et al. (2013). Comparative study of mycelia growth and sporophore yield of Auricularia polytricha (Mont.) Sacc on selected palm oil wastes as fruiting substrate. Appl Microbiol Biotechnol, 97(7), 3207-13. PMID 22576946. DOI 10.1007/s00253-012-4135-8.

Abou Fayssal, S. et al. (2021). Combined effect of olive pruning residues and spent coffee grounds on Pleurotus ostreatus production, composition, and nutritional value. PLoS One, 16(9), e0255794. PMID 34559813. DOI 10.1371/journal.pone.0255794.

Dedousi, M. et al. (2025). Combined Effect of Spent Mushroom Substrate and Agro-Industrial Residues on Pleurotus columbinus Production and Intra-Cellular Polysaccharide Synthesis. BioTech (Basel), 14(2), 34. PMID 40407489. DOI 10.3390/biotech14020034.

Khatana, M.A. et al. (2022). Assessment of agronomic crops-based residues for growth and nutritional profile of Pleurotus eryngii. Braz J Biol, 84, e261752. PMID 35544797. DOI 10.1590/1519-6984.261752.

Koutrotsios, G. et al. (2014). Bioconversion of lignocellulosic residues by Agrocybe cylindracea and Pleurotus ostreatus mushroom fungi - assessment of their effect on the final product and spent substrate properties. Food Chem, 161, 127-35. PMID 24837930. DOI 10.1016/j.foodchem.2014.03.121.

Rashwan, M.A. et al. (2025). Valorization of date palm waste as a substrate for Reishi medicinal mushroom (Ganoderma lucidum) cultivation. J Air Waste Manag Assoc, 75(12), 981-991. PMID 40828968. DOI 10.1080/10962247.2025.2547640.

Zhang, H.L. et al. (2019). Lignocellulose utilization and bacterial communities of millet straw based mushroom (Agaricus bisporus) production. Sci Rep, 9(1), 1151. PMID 30718596. DOI 10.1038/s41598-018-37681-6.

Zhu, Z. et al. (2026). Innovative research of xian-Ling-Gu-bao herbal residue in regulating soluble carbon-to-nitrogen ratio to promote the growth and nutritional quality of Pleurotus ostreatus: A metabolomics and gut microbiota perspective. Food Chem X, 33, 103467. PMID 42221991. DOI 10.1016/j.fochx.2025.103467.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.

Atıf yapılan kaynak: 8  |  Yöntem: Editöryel Politika  |  Referanslar: Bibliyografya