Liken Bir Ortaklıktır: İkili Hipotezin Tarihi

Kayaların ve ağaç kabuklarının üstündeki likenler uzun süre tek bir canlı sanıldı. Bugün onların bir mantar ile fotosentez yapan bir ortağın birlikte kurduğu yapılar olduğunu biliyoruz; bu fikrin adı ikili hipotezdir. Ama hikâye orada bitmedi. 2016'da bazı likenlerin kabuğunda üçüncü bir ortak bulundu ve "liken nedir" sorusu yeniden tartışmaya açıldı. Bu yazı bir tanımın 150 yılı aşan tarihini anlatıyor: bir toplantıda okunan bildiriden, laboratuvarda liken üretme çabalarına ve bugün hâlâ süren tanım tartışmasına.

Rheinfelden, Eylül 1867

İsviçre Doğa Tarihi Derneği'nin yıllık toplantısı 10 Eylül 1867'de Rheinfelden'de yapıldı; botanik oturumunu Oswald Heer yönetti ve ilk konuşmacı Simon Schwendener'di (Honegger, 2000). Aynı kaynağa göre Schwendener kısa süre önce Basel'de botanik profesörlüğüne seçilmişti; 10 Şubat 1829'da Buchs'ta bir çiftçinin tek oğlu olarak doğmuş, 18 yaşından itibaren geçimini öğretmenlik yaparak sağlamıştı (Honegger, 2000). Honegger'in makalesi Schwendener'in adını başlığında likenlerin ikili hipoteziyle birlikte anar (Honegger, 2000).

Sonraki yüz yılı aşkın sürede kabul gören görüş basitti: bir liken, bir mantar artı bir fotosentetik ortaktır. 2016 tarihli bir çalışmanın özetinde vurgulandığı gibi likenler 140 yılı aşkın süre boyunca bu ikili yapıyla tanımlandı ve "bir liken, bir mantar" paradigması pek az sorgulandı (Spribille ve ark., 2016).

Kanıtlamanın zorluğu: laboratuvarda liken

İkili hipotezin doğal bir sınavı vardır: ortakları ayrı ayrı yetiştirip bir araya getirerek likeni yeniden kurmak. 2025 tarihli bir derleme bu çabanın 150 yıllık tarihini inceledi ve pek çok başarı iddiasına rağmen hâlâ laboratuvarda işleyen bir model sistem bulunmadığını, doğal görünümlü sonuçların yaygın kirlenmeyle dolu bir arka plan üzerinde tek tük başarılar olarak kaldığını belirtti (Belosokhov ve ark., 2025).

Likenleşme mantar ağacında nerede duruyor

Likenleşmenin mantarlar için ne kadar temel bir yaşam biçimi olduğu da zamanla yeniden değerlendirildi. 2001'de yayımlanan bir çalışmaya göre bilinen mantar türlerinin yaklaşık beşte biri liken oluşturur; Ascomycota içinde türlerin yüzde 42'si likenleşmiş, yüzde 58'i likenleşmemiştir (Lutzoni ve ark., 2001). Aynı çalışma likenlerin sanıldığından daha erken evrildiğini, likenleşmenin az sayıda kez kazanılıp pek çok kez kaybedildiğini ve Penicillium ile Aspergillus'un liken oluşturan atalardan türediğini öne sürdü (Lutzoni ve ark., 2001). Mantarların canlılar ağacındaki yerinin nasıl bulunduğu mantarların sınıflandırma tarihi yazısında.

2016: üçüncü ortak

Paradigmayı sarsan çalışma 2016'da geldi. Pek çok yaygın likenin kabuk tabakasına gömülü, belirli basidiomiset mayaları da taşıdığı gösterildi; bu mayaların bolluğu, daha önce açıklanamayan görünüm farklarıyla ilişkiliydi ve altı kıtada bulundu (Spribille ve ark., 2016). Basidiomisetlerin spor hücresi basidiyum yazısında anlatılıyor.

2019'daki bir izleme çalışması kurt likeninde (Letharia) ikinci bir basidiomiset, Tremella, buldu; küresel örneklemde tallusların yüzde 95'inde, çoğunlukla maya hücreleri hâlinde bulunuyordu (Tuovinen ve ark., 2019). Tremella'nın hif uçlarının alg hücrelerine temas etmesi, onun salt bir parazit olduğu varsayımını sorgulattı; yazarlar mikologların 1800'lerin sonundan beri likenlerde ek mantarlar gördüğünü de hatırlattı (Tuovinen ve ark., 2019).

Tartışma sürerken

Bulgular hemen yeni bir kesinliğe dönüşmedi. İsviçre ve Estonya'da 25 alanda altı liken türünü inceleyen bir çalışma mayaları sık buldu ama alg ortaklarına göre konak mantara çok daha az özgül olduklarını gördü; iki ülkede maya toplulukları farklıydı (Mark ve ark., 2020). Bu sonuç daha önce bildirilen yüksek özgüllükle çelişiyordu ve yazarlar mayanın ortaklığa sanıldığı kadar sıkı bağlı olmayabileceğini öne sürdü (Mark ve ark., 2020).

Aynı sayıda yayımlanan bir yorum, başlığıyla tartışmanın yönünü özetledi: likenlerin karmaşık ekosistemler olarak yeniden tanımlanması (Hawksworth ve ark., 2020). Dört yıl sonra başka bir yorum bu yeniden tanımlama önerilerinin sakıncalarını tartıştı (Sanders, 2024). Güncel bir derleme likenleri bir mantar ile bir fotosentetik ortağın açık, türler arası ilişkileri olarak tanımlar; fotosentetik ortak karbonhidrat verir, mantar bunları poliollere çevirir ve ortakların birden çok ortaklığa katılabildiği bu düzeni yazarlar "çok oyunculu bir pazar" diye niteler (Spribille ve ark., 2022).

Kök ile mantar arasındaki başka bir ortaklığın benzer bir kavram tarihi mikoriza kavramının tarihi yazısında; böceklerin mantarla kurduğu ortaklığın evrimi ise termitlerin mantar tarımı yazısında. Bir mantarın bilim tarihine bu kez bir böcek hastalığı üzerinden girdiği hikâye ipekböceği muskardin hastalığı yazısında.

Bilimsel referanslar

Belosokhov, A. et al. (2025). Making Fungal-Photobiont Symbioses in the Lab: Past, Present, and Future of the Elusive In Vitro Lichen. Annu Rev Microbiol, 79(1), 713-730. PMID 40925005. DOI 10.1146/annurev-micro-051524-031834.

Hawksworth, D.L. & Grube, M. (2020). Lichens redefined as complex ecosystems. New Phytol, 227(5), 1281-1283. PMID 32484275. DOI 10.1111/nph.16630.

Honegger, R. (2000). Simon Schwendener (1829-1919) and the Dual Hypothesis of Lichens. The Bryologist, 103(2), 307-313. DOI 10.1639/0007-2745(2000)103[0307:SSATDH]2.0.CO;2.

Lutzoni, F. et al. (2001). Major fungal lineages are derived from lichen symbiotic ancestors. Nature, 411(6840), 937-40. PMID 11418855. DOI 10.1038/35082053.

Mark, K. et al. (2020). Contrasting co-occurrence patterns of photobiont and cystobasidiomycete yeast associated with common epiphytic lichen species. New Phytol, 227(5), 1362-1375. PMID 32034954. DOI 10.1111/nph.16475.

Sanders, W.B. (2024). The disadvantages of current proposals to redefine lichens. New Phytol, 241(3), 969-971. PMID 38031529. DOI 10.1111/nph.19321.

Spribille, T. et al. (2016). Basidiomycete yeasts in the cortex of ascomycete macrolichens. Science, 353(6298), 488-92. PMID 27445309. DOI 10.1126/science.aaf8287.

Spribille, T. et al. (2022). Evolutionary biology of lichen symbioses. New Phytol, 234(5), 1566-1582. PMID 35302240. DOI 10.1111/nph.18048.

Tuovinen, V. et al. (2019). Two Basidiomycete Fungi in the Cortex of Wolf Lichens. Curr Biol, 29(3), 476-483.e5. PMID 30661799. DOI 10.1016/j.cub.2018.12.022.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.

Atıf yapılan kaynak: 9  |  Yöntem: Editöryel Politika  |  Referanslar: Bibliyografya