İçeriğe geç

Tarih

Sentetik Maya Genomu: Sc2.0 Projesinin Öyküsü

Ekmek ve bira mayası Saccharomyces cerevisiae'nin genetik tarihi: mayaya DNA aktarımının başlangıcı, genomun dizilenmesi, Sc2.0 konsorsiyumunun tasarım ilkeleri, tam sentetik kromozomlar, tek kromozomlu maya ve sentetik kromozomların tek hücrede birleştirilmesi.

Bir maya hücresi normalde on altı doğrusal kromozom taşır; 2018'de bu kromozomlar uç uca birleştirilerek tek kromozomlu ve yaşayabilen bir maya elde edildi (Shao ve ark., 2018). Böyle bir deney, 1978'de mayaya dışarıdan DNA sokulabildiğini gösteren bir çalışmayla başlayan bir birikime yaslanıyordu (Hinnen ve ark., 1978). Bu yazı ekmek ve bira mayası Saccharomyces cerevisiae'nin genetik bir araçtan, kromozomları baştan yazılan bir organizmaya dönüşmesini, sentetik genom projesi Sc2.0'a kadar izliyor.

1978: mayaya DNA sokmak

1978'de yayımlanan çalışmada kararlı bir leu2- maya suşu, mayanın leu2 genini taşıyan melez bir ColE1 plazmidiyle LEU2+ hâline dönüştürülmüştür (Hinnen ve ark., 1978). Hibridizasyon ve restriksiyon haritalamasıyla dönüştüren DNA'nın maya genomunda bulunduğu doğrudan gösterilmiş; ColE1 DNA'sı maya dizileriyle birlikte kromozomlara ekleyici ya da yer değiştirici biçimde katılabilmiştir (Hinnen ve ark., 1978). Kromozoma yerleşen bakteri plazmidi dizileri basit bir Mendel öğesi gibi kalıtılmış ve yalnız leu2 bölgesine değil başka kromozom konumlarına da yerleşmiştir (Hinnen ve ark., 1978). Mayanın laboratuvara giriş öyküsünün daha eski bir sayfası Hansen ve ilk saf kültür lager mayası yazısında.

1996: altı bin genle yaşam

S. cerevisiae genomu 1996'da uluslararası bir işbirliğiyle tümüyle dizilenmiştir (Goffeau ve ark., 1996). 12.068 kilobazlık dizide 5.885 olası protein kodlayan gen, yaklaşık 140 ribozomal RNA geni, 40 küçük çekirdek RNA geni ve 275 transfer RNA geni tanımlanmış; dizi on altı kromozomun düzenine ve evrimsel geçmişine de ışık tutmuştur (Goffeau ve ark., 1996). Yazarlar genomda kayda değer bir görünür genetik fazlalık bulunduğunu ve sıradaki işin bütün bu genlerin işlevini çözmek olduğunu yazmıştır (Goffeau ve ark., 1996). Mayanın neden bir mantar sayıldığı maya bir mantar mı yazısında anlatılıyor.

Sc2.0 ve üç tasarım ilkesi

S. cerevisiae genomuna dayanan sentetik bir genomu tasarlayıp kuracak uluslararası Sc2.0 konsorsiyumu 2006'da çalışmaya başlamıştır; hedef, 16 sentetik kromozom ile doğada karşılığı olmayan bir tRNA neokromozomuydu (Goold ve ark., 2025). İlk ara ürünler 2011'de yayımlandı: kısmen sentetik ilk ökaryot kromozomları synIXR ve yarı sentetik synVIL (Dymond ve ark., 2011). Aynı çalışmada üç tasarım ilkesi tanımlanmıştır: yabanıl tipe yakın fenotip ve uygunluk, tRNA genleri ya da transpozonlar gibi kararsızlık yaratan öğelerin çıkarılması ve sonraki çalışmaları kolaylaştıracak genetik esneklik (Dymond ve ark., 2011). Esnekliğin aracı, loxP aracılı ve isteğe bağlı tetiklenen SCRaMbLE adlı bir evrim sistemiydi; sistem karmaşık genotipler ve geniş bir fenotip yelpazesi üreten bir kombinatoryal mutagenez yöntemi olarak çalışmıştır (Dymond ve ark., 2011).

Tam sentetik bir kromozom: synIII

2014'te 316.617 baz çiftlik doğal III. kromozoma dayanan, 272.871 baz çiftlik işlevsel bir tasarım kromozomu, synIII sentezlenmiştir (Annaluru ve ark., 2014). Değişiklikler arasında TAG durdurma kodonlarının TAA ile değiştirilmesi, telomer altı bölgelerin, intronların, tRNA'ların, transpozonların ve sessiz eşleşme lokuslarının çıkarılması ve genomu karıştırmaya izin veren loxPsym bölgelerinin eklenmesi vardı (Annaluru ve ark., 2014). Heterozigot bir diploidde kromozom karıştırıldığında, synIII üzerindeki MATα alelinin kaybına bağlı olarak a tipi gibi eşleşen türevlerde büyük bir artış görülmüştür (Annaluru ve ark., 2014).

2017'de genomun tamamının tasarımı yayımlandı: Sc2.0, boyutu yaklaşık yüzde 8 küçültülmüş ve 1,1 megabazı silinmiş, eklenmiş ya da değiştirilmiş bir S. cerevisiae genomudur (Richardson ve ark., 2017). Tasarım açık kaynaklı BioStudio çerçevesiyle yürütülmüş; farklı ülkelerdeki ekiplerin kurduğu sentetik kromozomların “endoredüplikasyon melezlemesi” ile tek bir suşta birleştirilmesi planlanmıştır (Richardson ve ark., 2017).

On altıdan bire

Tek kromozomlu maya, on altı doğrusal kromozom taşıyan haploid bir hücreden art arda uç uca füzyonlar ve sentromer silmeleriyle elde edilmiştir (Shao ve ark., 2018). Füzyon, kromozomun üç boyutlu yapısını belirgin biçimde değiştirmiş ve kromozom içi etkileşimlerin yüzde 67,4'ü kaybolmuştur; buna karşın transkriptom yabanıl tipe neredeyse özdeş kalmıştır (Shao ve ark., 2018). Suş yaşayabilmiş, ama farklı ortamlarda büyüme, rekabet, gamet üretimi ve canlılık açısından geride kalmıştır (Shao ve ark., 2018).

Aynı yıl başka bir ekip CRISPR-Cas9 ile kromozom sayısı on altıdan ikiye inen, neredeyse izogenik bir suş dizisi üretmiş; altışar megabaz kadar iki kromozom taşıyan suş büyük bir kusur göstermeden büyümüştür (Luo ve ark., 2018). Bu suşlar on altı kromozomlu bir suşla çaprazlandığında spor canlılığı kromozom sayısıyla birlikte düşmüş, on iki kromozomda yüzde 10'un altına inmiş, sekiz kromozomlu suşla yapılan çaprazlamadan canlı spor elde edilememiştir (Luo ve ark., 2018). Yazarlar sekiz füzyonun suşları üreme bakımından yalıtmaya yettiğini belirtir; makale, insanda 23, öteki insansı maymunlarda 24 kromozom çifti bulunduğunu ve insan kromozomlarından birinin atasal durumun füzyon ürünü olduğunu da hatırlatır (Luo ve ark., 2018). CRISPR'ın mantarlarda nasıl kullanıldığı mantarlarda CRISPR yazısında.

Parçaları tek hücrede toplamak

2023'te bütün Sc2.0 kromozomlarının tek tek kurulduğu bildirildi ve tRNA ifade kasetleriyle desteklenen bir endoredüplikasyon melezlemesiyle 6,5 sentetik kromozom taşıyan bir suş elde edildi (Zhao ve ark., 2023). Tasarım değişikliklerinin yol açtığı kusurları haritalamak için CRISPR D-BUGS adlı bir yöntem geliştirilmiş, synIII ile synX arasında transkripsiyon düzenlemesini, inozitol metabolizmasını ve bir serin tRNA'sının bolluğunu birbirine bağlayan beklenmedik bir etkileşim bulunmuştur (Zhao ve ark., 2023). synIV'ün kromozom değiştirme yoluyla eklenmesiyle Sc2.0 genomunun yarısından fazlası tek bir suşta toplanmıştır (Zhao ve ark., 2023).

tRNA genleri ise kendi kromozomlarına taşındı (Schindler ve ark., 2023). Yaklaşık 190 kilobazlık tRNA neokromozomu, çekirdekteki 275 tRNA geninin hepsini barındıran ve doğal kromozom takımına ek olarak çalışan bir tasarım kromozomudur; kurulduktan sonra hücrelerin ploidisi kendiliğinden ikiye katlanmış, yazarlar bunu güçlü bir seçilim baskısının işareti olarak yorumlamıştır (Schindler ve ark., 2023). 2025'te 902.994 baz çiftlik synXVI'da kusurlu lokuslar düzeltilerek sporlanma iyileştirilmiş ve gliserolde 37 °C'de yabanıl tipe benzer büyüme geri kazanılmıştır (Goold ve ark., 2025). Aynı çalışmada belirsiz okuma çerçevelerinin akış aşağısına konan loxPsym bölgelerinin, büyüme için gereken genlerin 5' UTR'sini etkileyerek kusurlu büyümenin sistematik bir nedeni olduğu bulunmuş; yazarlar bu derslere dayanan yeniden tasarımı, Sc2.0 stratejilerinin maya dışındaki organizmalara taşınması için bir yol haritası olarak sunmuştur (Goold ve ark., 2025). Bir mantar genomunun bugün nasıl okunduğu mantar genomu nasıl dizilenir yazısında anlatılıyor.

Bilimsel referanslar

Annaluru, N. et al. (2014). Total synthesis of a functional designer eukaryotic chromosome. Science, 344(6179), 55-8. PMID 24674868. DOI 10.1126/science.1249252.

Dymond, J.S. et al. (2011). Synthetic chromosome arms function in yeast and generate phenotypic diversity by design. Nature, 477(7365), 471-6. PMID 21918511. DOI 10.1038/nature10403.

Goffeau, A. et al. (1996). Life with 6000 genes. Science, 274(5287), 546, 563-7. PMID 8849441. DOI 10.1126/science.274.5287.546.

Goold, H.D. et al. (2025). Construction and iterative redesign of synXVI a 903 kb synthetic Saccharomyces cerevisiae chromosome. Nat Commun, 16(1), 841. PMID 39833175. DOI 10.1038/s41467-024-55318-3.

Hinnen, A. et al. (1978). Transformation of yeast. Proc Natl Acad Sci U S A, 75(4), 1929-33. PMID 347451. DOI 10.1073/pnas.75.4.1929.

Luo, J. et al. (2018). Karyotype engineering by chromosome fusion leads to reproductive isolation in yeast. Nature, 560(7718), 392-396. PMID 30069047. DOI 10.1038/s41586-018-0374-x.

Richardson, S.M. et al. (2017). Design of a synthetic yeast genome. Science, 355(6329), 1040-1044. PMID 28280199. DOI 10.1126/science.aaf4557.

Schindler, D. et al. (2023). Design, construction, and functional characterization of a tRNA neochromosome in yeast. Cell, 186(24), 5237-5253.e22. PMID 37944512. DOI 10.1016/j.cell.2023.10.015.

Shao, Y. et al. (2018). Creating a functional single-chromosome yeast. Nature, 560(7718), 331-335. PMID 30069045. DOI 10.1038/s41586-018-0382-x.

Zhao, Y. et al. (2023). Debugging and consolidating multiple synthetic chromosomes reveals combinatorial genetic interactions. Cell, 186(24), 5220-5236.e16. PMID 37944511. DOI 10.1016/j.cell.2023.09.025.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.

Atıf yapılan kaynak: 10  |  Yöntem: Editöryel Politika  |  Referanslar: Bibliyografya