İçeriğe geç

Tarih

Eşeysiz Sanılan Mantarlar: Gizli Eşeyli Üremenin Keşfi

Yalnız eşeysiz ürediği düşünülen mantarlarda eşeyli döngü arayışının bilim tarihi: eşleşme tipi genleri, Aspergillus fumigatus ve A. flavus, Trichoderma reesei, Penicillium chrysogenum ve gerçekten eşeysiz tür sorusu.

Mantar âleminde türlerin yaklaşık yüzde 20'si yalnız eşeysiz yolla ürediği bilinen türlerdir ve İngilizce literatürde bunlara "kusurlu mantarlar" (imperfect fungi) denir (Dyer ve ark., 2017). Bu etiketin altında Candida, Aspergillus, Penicillium ve Trichoderma cinslerinden tanıdık türler de vardı (Dyer ve ark., 2017). Son yıllarda grubun simge türlerinin bir kısmında eşeyli döngüler laboratuvarda tetiklendi (Dyer ve ark., 2017). Bu yazı o keşiflerin nasıl yapıldığını ve araştırmacıları doğru yere baktıran ipuçlarını anlatıyor.

İpuçları: gizli eşeyin izleri

Keşifler, bir küfün çiftleştiği görülmeden önce biriken dolaylı kanıtlara dayandı; Dyer ve Kück bu kanıtları şöyle sıralar: popülasyon genetiği analizlerinde rekombinasyon izleri, eşleşme tipi genlerinin varlığı, dağılımı ve işlevselliği, genomda eşeyle bağlantılı genlerin bulunması, bu genlerin çalışır durumda olması ve eşeyli üremeyle ilişkili gelişim yapılarının oluşması (Dyer ve ark., 2017). Bu birikime "gizli eşeyli üreme" (cryptic sexuality) adı verildi (Dyer ve ark., 2017).

Filamentli mantarlarda eşeyli gelişime ve gizli eşeye dair önemli bilgiler Aspergillus türleri üzerindeki çalışmalardan geldi (Dyer ve ark., 2012). Aynı derlemede aspergillerde eşeyli üremeyle ilişkili 75'ten fazla gen taranmış; bunların çoğu kendi kendini dölleyebilen, yani homotalik Aspergillus nidulans'ta tanımlanmış, giderek artan bir kısmı ise heterotalik A. fumigatus ve A. flavus'ta incelenmiştir (Dyer ve ark., 2012). Patojen mantarlara ve parazitlere bakan başka bir derleme, bir zamanlar eşeysiz sanılan mikropların tek eşeyli ya da paraseksüel yollar dahil gizli eşeyli döngüler sürdürdüğünü ve mantarlarda eşey kimliğini eşleşme tipi lokuslarının belirlediğini vurgular (Heitman, 2010). Eşleşme sistemlerinin genel mantığı mantarlarda eşleşme tipleri yazısında, eşeyli sporların oluştuğu kese ise askus nedir yazısında anlatılıyor.

2009: havadaki küfün eşeyli döngüsü

Aspergillus fumigatus, sporları atmosferde her yerde bulunan saprotrof bir küftür ve tıpta fırsatçı bir patojen olarak da incelenir (O'Gorman ve ark., 2009). Türün yalnız eşeysiz ürediği biliniyordu; ama popülasyon genetiği, genom analizi, eşleşme tipi genlerinin varlığı ve eşeyle ilgili genlerin ifadesi rekombinasyon ve gen akışına işaret ediyordu (O'Gorman ve ark., 2009). 2009'da yayımlanan çalışma türün tam işlevli bir eşeyli döngüye sahip olduğunu, kleistotesyum ve askospor ürettiğini gösterdi ve eşeyli evreyi Neosartorya fumigata adıyla tanımladı (O'Gorman ve ark., 2009). Döngü heterotalikti, yani eşey için tamamlayıcı eşleşme tiplerinden iki izolat gerekiyordu; İrlanda'dan bir çevresel alt popülasyonun askospor yavrularında rekombinasyon genotip çeşitliliğini artırmıştı (O'Gorman ve ark., 2009).

Yakın akrabası Aspergillus lentulus 2005'te A. fumigatus kompleksi içinde yeni bir tür olarak tanımlanmıştı ve yalnız mitozla ürediği biliniyordu (Swilaiman ve ark., 2013). Dünya genelinden toplanan 26 klinik ve çevresel izolatta iki eşleşme tipi yüzde 38'e 62 oranında bulundu; laboratuvar koşullarında ısıya dayanıklı askosporlar içeren olgun kleistotesyumlar oluştu (Swilaiman ve ark., 2013). İlginç olan, A. lentulus izolatlarının verimli A. fumigatus suşlarıyla çaprazlanamamasıydı; iki kardeş tür arasında üreme yalıtımı vardı (Swilaiman ve ark., 2013).

Aflatoksin üreten küfte eşey

Aynı yıl Aspergillus flavus'un eşeyli evresi, karşıt eşleşme tipindeki suşların çaprazlanmasıyla tanımlandı (Horn ve ark., 2009). Tarım ürünlerinde aflatoksin üreten başlıca türlerden biri olan A. flavus'ta eşeyli üreme, farklı vejetatif uyum gruplarına ait uyumlu suşlar arasında bile gerçekleşti (Horn ve ark., 2009). Askuslar ve askosporlar stroma dokusu içindeki açılmayan askokarplarda oluştu; bu özellik türün eşeyli evresini Petromyces cinsine yerleştirdi ve P. flavus'un eşeyli yapıları, yine aflatoksin üreten A. parasiticus'unkilerden morfolojik olarak ayırt edilemedi (Horn ve ark., 2009). Aflatoksinin nasıl fark edildiği aflatoksinin keşfi yazısında anlatılıyor.

Fabrika küfleri: Trichoderma ve Penicillium

Endüstride kullanılan filamentli mantar suşlarının çoğu klasik mutasyonla taranıp geliştirilmişti ve bu türler büyük ölçüde eşeysiz sayılıyordu (Seidl ve ark., 2009). Selüloz ve hemiselüloz parçalayan enzimleri için kullanılan Trichoderma reesei'nin QM6a suşunda MAT1-2 lokusu bulundu, karşılığı MAT1-1 ise eşeyli formu Hypocrea jecorina'nın doğal izolatlarında saptandı (Seidl ve ark., 2009). Keşfinden bu yana elli yılı aşkın süre eşeysiz kabul edilen QM6a'da eşeyli üreme tetiklendi; döllenmiş stromalar ve olgun askosporlar elde edildi (Seidl ve ark., 2009). Bu küfün enzimleri selülaz nedir yazısında.

Penisilin küfü Penicillium chrysogenum'da bekleyiş daha uzun sürdü: penisilinin hem tarihteki hem bugünkü endüstriyel kaynağı olan tür yüz yılı aşkın süre eşeysiz sayılmış ve yoğun çabalara rağmen eşeyli üremesi tetiklenememişti (Böhm ve ark., 2013). Eşleşme tipi genlerinin düzeninden yola çıkan araştırmacılar mayotik askospor üreten bir eşeyli döngüyü başlatacak koşulları buldu ve rekombinasyonu hem moleküler hem fenotipik işaretlerle gösterdi (Böhm ve ark., 2013). Bu döngüyle penisilin üretimiyle ilgili özelliklerin yeni bileşimlerini taşıyan yavrular elde edildi; MAT1-1-1 geninin penisilin üretimi, hif biçimi ve konidi oluşumuyla ilgili pek çok genin transkripsiyonunu da denetlediği görüldü (Böhm ve ark., 2013). Türün daha eski hikâyesi penisilinin keşfi yazısında.

Bir derleme bu keşiflerin endüstriyel anlamını özetler: üretim suşlarında eşleşme tipi genlerinin bulunması ve gizli eşeyin ortaya çıkması, rastgele mutasyona dayalı klasik suş geliştirmeye bir seçenek açar; "eşey genleri" yalnız eşeyli gelişimi değil ikincil metabolitleri ve hif biçimini de düzenler (Kück ve ark., 2013).

Gerçekten eşeysiz mantar var mı?

Dyer ve Kück bu soruya temkinli bir cevap verir: gerçekten eşeysiz mantarlar seyrek de olsa doğada bulunabilir ve bazı insan faaliyetleri, mantarların genetik esnekliğiyle birleşince belirli koşullarda eşeysizliğin evrimini kolaylaştırabilir (Dyer ve ark., 2017). Yazarlara göre türleri basitçe eşeyli ya da eşeysiz diye ayırmak yerine, eşeyli doğurganlığın bir yelpazesi üzerinde dağılan izolatlardan oluşan topluluklar olarak düşünmek gerekir (Dyer ve ark., 2017). Patojenlerde de benzer bir tablo çizilir: konağa uyum arttıkça eşey, akraba içi üremeyi ve klonallığı destekleyen biçimlere uzmanlaşırken dış döllenme olanağını korur (Heitman, 2010).

Eşeyin izleri genomların derin geçmişinde de okunuyor; ekmek mayasındaki eski genom ikilenmesi ve melez köken tartışması mayada tüm genom duplikasyonunun tarihi yazısında, bir buğday patojeninde eşeyli üremenin direnç genleriyle ilişkisi ise Zymoseptoria tritici yazısında. Eşeyli ve eşeysiz evrelerin ayrı adlar taşıdığı dönemin nasıl kapandığı için bir mantar, bir isim yazısına bakabilirsiniz.

Bilimsel referanslar

Böhm, J. et al. (2013). Sexual reproduction and mating-type-mediated strain development in the penicillin-producing fungus Penicillium chrysogenum. Proc Natl Acad Sci U S A, 110(4), 1476-81. PMID 23307807. DOI 10.1073/pnas.1217943110.

Dyer, P.S. et al. (2012). Sexual development and cryptic sexuality in fungi: insights from Aspergillus species. FEMS Microbiol Rev, 36(1), 165-92. PMID 22091779. DOI 10.1111/j.1574-6976.2011.00308.x.

Dyer, P.S. et al. (2017). Sex and the Imperfect Fungi. Microbiol Spectr, 5(3). PMID 28597816. DOI 10.1128/microbiolspec.FUNK-0043-2017.

Heitman, J. (2010). Evolution of eukaryotic microbial pathogens via covert sexual reproduction. Cell Host Microbe, 8(1), 86-99. PMID 20638645. DOI 10.1016/j.chom.2010.06.011.

Horn, B.W. et al. (2009). Sexual reproduction in Aspergillus flavus. Mycologia, 101(3), 423-9. PMID 19537215. DOI 10.3852/09-011.

Kück, U. et al. (2013). Mating type genes and cryptic sexuality as tools for genetically manipulating industrial molds. Appl Microbiol Biotechnol, 97(22), 9609-20. PMID 24085397. DOI 10.1007/s00253-013-5268-0.

O'Gorman, C.M. et al. (2009). Discovery of a sexual cycle in the opportunistic fungal pathogen Aspergillus fumigatus. Nature, 457(7228), 471-4. PMID 19043401. DOI 10.1038/nature07528.

Seidl, V. et al. (2009). Sexual development in the industrial workhorse Trichoderma reesei. Proc Natl Acad Sci U S A, 106(33), 13909-14. PMID 19667182. DOI 10.1073/pnas.0904936106.

Swilaiman, S.S. et al. (2013). Discovery of a sexual cycle in Aspergillus lentulus, a close relative of A. fumigatus. Eukaryot Cell, 12(7), 962-9. PMID 23650087. DOI 10.1128/EC.00040-13.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.

Atıf yapılan kaynak: 9  |  Yöntem: Editöryel Politika  |  Referanslar: Bibliyografya