Zymoseptoria tritici: Buğdayla Birlikte Evcilleşen Mantar
Buğdayda septorya yaprak lekesi etkeni Zymoseptoria tritici'nin tarihi: Bereketli Hilal'deki köken, yabani ot akrabaları, genomdaki evcilleşme izi, kıtalara yayılış ve Stb6 ile AvrStb6 gen çiftinin öyküsü.
İçindekiler
Buğdayın evcilleştirilmesi yalnız bir bitkinin değil, bir mantar patojeninin de doğuşuna sahne olmuş görünüyor (Stukenbrock ve ark., 2007). Bereketli Hilal pek çok tahılın köken ve evcilleştirme merkezidir; yabani otlardan tahıllara geçiş sırasında konağına özelleşmiş pek çok patojen türünün ortaya çıktığı düşünülür (Stukenbrock ve ark., 2007). Buğdayda septorya yaprak lekesine yol açan Zymoseptoria tritici, bu geçişin izini genomunda taşıyan bir mantar olarak incelenir (Stukenbrock ve ark., 2011). Bu yazı mantarın yabani otlardan buğday tarlasına, oradan kıtalara uzanan tarihini ve bir direnç geniyle süren yarışını anlatıyor.
Yabani otlardan buğday tarlasına
Kuzeybatı İran'da yabani otlardan toplanan bir mantar popülasyonu, buğdaya uyum sağlamış Mycosphaerella graminicola'nın kardeş popülasyonu olarak tanımlandı (Stukenbrock ve ark., 2007). Beş İran lokasyonundan alınan izolatlar Orta Doğu, Avrupa ve Kuzey Amerika'dan 123 izolatla karşılaştırıldı; 464 polimorfik bölge içeren altı çekirdek lokusunun dizilenmesi iki popülasyon arasında yakın bir filogenetik ilişki gösterdi (Stukenbrock ve ark., 2007). Birleşme analizleri patojenin görece yakın bir zamanda, buğdayın Bereketli Hilal'de MÖ 8000-9000 civarında evcilleştirilmesiyle örtüşen bir dönemde ortaya çıktığına işaret etti (Stukenbrock ve ark., 2007). Bugün buğdaydaki ve yabani otlardaki popülasyonlar arasında gen alışverişi yok, ama ayrışmadan sonra gen akışı olmuş olabileceğine dair izler bulundu (Stukenbrock ve ark., 2007).
Mantarın adı da bu tarihin bir parçası. Yeni tanımlanmış Zymoseptoria cinsi buğday patojeni Z. tritici'yi kapsar ve türün eş adları Mycosphaerella graminicola ve Septoria tritici'dir; 2012'de İran'da Elymus repens, Dactylis glomerata ve Lolium perenne gibi kültüre alınmamış otlardan patojenin yakın akrabaları arasında yer alan iki yeni tür, Z. ardabiliae ve Z. pseudotritici tanımlandı (Stukenbrock ve ark., 2012). Tek mantara birden fazla ad verilmesinin nasıl sona erdiği bir mantar, bir isim yazısında.
Genomdaki evcilleşme izi
Yaklaşık 11.000 yıl önce buğdayın evcilleştirilmesiyle birlikte ortaya çıkan patojenin ve yabani otları enfekte eden kardeş türlerinin 12 yüksek kaliteli genomu karşılaştırıldı (Stukenbrock ve ark., 2011). Doğal seçilimin genomları güçlü biçimde şekillendirdiği görüldü: eş anlamlı olmayan mutasyonların yalnız yaklaşık yüzde 3'ü etkin olarak nötrdü, sabitlenmiş eş anlamlı olmayan değişimlerin yüzde 40'ı ise olumlu seçilimle sürülmüştü (Stukenbrock ve ark., 2011). Uyumsal evrimin izi, yakın zamanda konağa özelleşmesiyle uyumlu olarak buğday patojeninde daha belirgindi ve olumlu seçilim özellikle salgılanan proteinleri ve olası efektörleri kodlayan genleri değiştirmişti (Stukenbrock ve ark., 2011). Efektör ile direnç geni karşılaşmasının başka bir buğday örneği pas mantarları yazısında.
Ticaret yollarında
Dünya geneline dağılmış 14 popülasyondan 360 izolatla yapılan bir çalışma, bölgesel popülasyonlar arasında ayrışma bulsa da bazıları arasında belirgin gen akışı saptadı; Yeni Dünya'ya gelen tarihsel göçmenlerin çoğunu Avrupa ve İsrail popülasyonları vermişti (Banke ve ark., 2005). 2023'te bir araya getirilen bin genomluk küresel panel, patojenin buğday bölgeleri arasındaki istila yollarını ve süregiden genetik alışverişini ortaya koydu (Feurtey ve ark., 2023). Yazarlar tarım ürünleri ticaretinin patojenlerin dağılımına katkıda bulunduğunu vurgular; bu yayılışa transpozon etkinliğinin artması ve genomik savunmaların zayıflaması eşlik etmiş, panel yeni iklimlere uyum için kayda değer bir hazır genetik çeşitlilik de göstermişti (Feurtey ve ark., 2023).
Stb6 ile AvrStb6: bir gen çiftinin öyküsü
Buğdaydaki Stb6 direnç geni ile mantar arasında bir gen-gene ilişki yıllardır öngörülüyordu ama genler bilinmiyordu (Zhong ve ark., 2017). İki İsviçre suşu arasındaki bir çaprazlamada kantitatif özellik lokusu haritalaması ile Fransa'dan yaklaşık 100 suşluk doğal bir popülasyonda genom çapında ilişkilendirme birleştirilerek AvrStb6 bulundu; gen küçük, sisteince zengin, salgılanan bir protein kodluyordu (Zhong ve ark., 2017). Test edilen suşlarda 16 eş anlamlı olmayan tek nükleotit farkı vardı; yazarlar genin çok hızlı evrildiğini ve transpozonlarla çevrili polimorfik bir subtelomerik bölgede durduğunu bildirdi (Zhong ve ark., 2017).
Bitki tarafında, haritaya dayalı klonlamayla bulunan Stb6, hücre duvarıyla ilişkili reseptör kinaz benzeri, korunmuş bir protein kodluyordu; hücre dışındaki eşleşen efektörü algılıyor ve aşırı duyarlılık tepkisi olmadan direnç sağlıyordu (Saintenac ve ark., 2018). Bu, Z. tritici'ye direnç sağladığı bilinen ilk klonlanmış gendi (Saintenac ve ark., 2018).
Gen çiftinin tarladaki seyri ise bir soru doğurdu. Direncin avirülent suşları popülasyondan elemesi beklenir; oysa buğday üzerinde yapılan çaprazlamalarda avirülent bir ebeveynle bile eşeyli üreme gerçekleşti ve avirülens alelleri sonraki popülasyonlarda korundu (Kema ve ark., 2018). Yazarların modellemesi bunun konak direncinin dayanıklılığını uzatabileceğine işaret ediyordu (Kema ve ark., 2018). Başlıca buğday bölgelerinde 2013-2017 arasında toplanan saha izolatlarında ise AvrStb6 her yerde vardı, ama başta tanımlanan avirülens izoformu modern izolatlar arasında hiç bulunmadı; Stb6'lı buğdayda virülans sağlayan az sayıda haplotip baskındı (Stephens ve ark., 2021). Yazarlar mantarın dirençli konaklarda eşeyli üreyebilmesine rağmen avirülens haplotiplerinin sonraki popülasyonlarda elenme eğiliminde olduğu sonucuna vardı (Stephens ve ark., 2021). İran'ın Doğu Azerbaycan ve Erdebil illerinden 78 izolatla yapılan bir çalışmada da AvrStb6 çeşitliliği yüksek çıktı; 1.000'den fazla küresel diziyle karşılaştırıldığında virülent izolatlar farklı kıtalardaki bilinen virülent haplotiplerle kümelendi ya da yeni haplotipler oluşturdu (Rad ve ark., 2023). Eşeysiz bilinen mantarlarda eşeyli üremenin nasıl bulunduğu gizli eşeyli üreme yazısında anlatılıyor.
Bu tarihi okurken
Buradaki sonuçlar belirli izolat koleksiyonları, genom panelleri ve deney düzenleri için geçerli; bir hastalık yönetimi ya da ilaçlama rehberi değil. Tahıllardaki başka mantar tarihleri için pirinç yanıklığı ve 1970 güney mısır yaprak yanıklığı salgını yazılarına bakabilirsiniz; mantar salgınlarının tarımın dışındaki bir yüzü ise deniz kaplumbağası yumurtalarında Fusarium yazısında.
Bilimsel referanslar
Banke, S. et al. (2005). Migration patterns among global populations of the pathogenic fungus Mycosphaerella graminicola. Mol Ecol, 14(7), 1881-96. PMID 15910313. DOI 10.1111/j.1365-294X.2005.02536.x.
Feurtey, A. et al. (2023). A thousand-genome panel retraces the global spread and adaptation of a major fungal crop pathogen. Nat Commun, 14(1), 1059. PMID 36828814. DOI 10.1038/s41467-023-36674-y.
Kema, G.H.J. et al. (2018). Stress and sexual reproduction affect the dynamics of the wheat pathogen effector AvrStb6 and strobilurin resistance. Nat Genet, 50(3), 375-380. PMID 29434356. DOI 10.1038/s41588-018-0052-9.
Rad, S.H. et al. (2023). Virulence Associations and Global Context of AvrStb6 Genetic Diversity in Iranian Populations of Zymoseptoria tritici. Phytopathology, 113(10), 1924-1933. PMID 37261424. DOI 10.1094/PHYTO-09-22-0348-R.
Saintenac, C. et al. (2018). Wheat receptor-kinase-like protein Stb6 controls gene-for-gene resistance to fungal pathogen Zymoseptoria tritici. Nat Genet, 50(3), 368-374. PMID 29434355. DOI 10.1038/s41588-018-0051-x.
Stephens, C. et al. (2021). Remarkable recent changes in the genetic diversity of the avirulence gene AvrStb6 in global populations of the wheat pathogen Zymoseptoria tritici. Mol Plant Pathol, 22(9), 1121-1133. PMID 34258838. DOI 10.1111/mpp.13101.
Stukenbrock, E.H. et al. (2007). Origin and domestication of the fungal wheat pathogen Mycosphaerella graminicola via sympatric speciation. Mol Biol Evol, 24(2), 398-411. PMID 17095534. DOI 10.1093/molbev/msl169.
Stukenbrock, E.H. et al. (2011). The making of a new pathogen: insights from comparative population genomics of the domesticated wheat pathogen Mycosphaerella graminicola and its wild sister species. Genome Res, 21(12), 2157-66. PMID 21994252. DOI 10.1101/gr.118851.110.
Stukenbrock, E.H. et al. (2012). Zymoseptoria ardabiliae and Z. pseudotritici, two progenitor species of the septoria tritici leaf blotch fungus Z. tritici (synonym: Mycosphaerella graminicola). Mycologia, 104(6), 1397-407. PMID 22675045. DOI 10.3852/11-374.
Zhong, Z. et al. (2017). A small secreted protein in Zymoseptoria tritici is responsible for avirulence on wheat cultivars carrying the Stb6 resistance gene. New Phytol, 214(2), 619-631. PMID 28164301. DOI 10.1111/nph.14434.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.
Atıf yapılan kaynak: 10 | Yöntem: Editöryel Politika | Referanslar: Bibliyografya