Substrat Nemi Nasıl Ayarlanır? Ölçüler ve Araştırmalar

Substratta su iki yönden de sorun çıkarabilir: az su miseli yavaşlatır, fazla su gözenekleri doldurup havayı keser. Bu yüzden yetiştirme literatüründe nem, "yeterli" gibi bir sıfatla değil, ölçülen bir değerle anlatılır. Soru da tek değildir: nem yüzdesi mi, suyun hangi basınçta tutulduğu mu, yoksa suyun mantara hangi yoldan ulaştığı mı ölçülüyor. Bu yazı üç sorunun araştırmalardaki karşılığını topluyor.

Yüzde kaç sorusu tek bir cevabı olmayan soru

Nem yüzdesi, malzemenin toplam ağırlığı içinde suyun payıdır ve sistemden sisteme değişir. Torba kütüklerinde shiitake ile yürütülen iki üretim döngüsünde yüzde 50, 55 ve 60 nem düzeyleri karşılaştırılmış, yüzde 55 nem içeren formülasyon hem verimde hem biyolojik verimlilikte öne çıkmıştır (Shen ve ark., 2008). Aynı çalışmada 3,2 kg'lık ağır kütükler daha yüksek verim vermiş, biyolojik verimlilik ise kütük ağırlığından anlamlı biçimde etkilenmemiştir (Shen ve ark., 2008).

Başka bir tür ve başka bir malzemede aralık yukarı kayıyor. Palmiye yağı yan ürünleriyle hazırlanan substratların yüzde 65, 75 ve 85 nem düzeylerinde sınandığı çalışmada taze meyve gövdesi verimi ve biyolojik verimlilik yüzde 85 nem düzeyinde öne çıkmıştır (Abd Razak ve ark., 2013). Enzim üretimine bakan katı hâl fermantasyonu çalışmasında ise buğday kepeği substratında yüzde 70 başlangıç nemiyle 2.400 U/g kuru substrat lakkaz verimi elde edilmiştir (Revankar ve ark., 2007). Aynı sayı farklı sistemlerde farklı anlama geldiği için, nem hedefi malzemeyle ve türle birlikte okunur. Malzemelerin nasıl seçildiği tarımsal atıklarla mantar yetiştirme yazısında.

Yüzdeden daha bilgilendirici ölçü: suyun tutulduğu basınç

Aynı nem yüzdesindeki iki malzeme, suyu farklı sıkılıkta tutabilir; mantarın çekebildiği su da bu sıkılığa bağlıdır. Turba ve kısmen değiştirilmiş turba katmanlarının fizikokimyasal olarak tanımlandığı çalışmada malzemelerin ürün performansındaki farkları -15 kPa matrik potansiyelde tuttukları su hacmiyle örtüşmüş, doygunluktan süzülme sonrası ya da -1 kPa'daki değerlerle örtüşmemiştir (Noble ve ark., 2024). Aynı çalışmada hava dolu gözeneklilik, süzülme sonrası sıkıştırılmış hacim ağırlığı ve elektriksel iletkenlik ürün performansıyla ilişkisiz bulunmuş; yerinde tensiyometre ölçümleri aynı matrik potansiyelde farklı turbaların farklı su içeriği taşıdığını doğrulamıştır (Noble ve ark., 2024). Bu ölçümlerin yapıldığı katman örtü toprağı nedir yazısının konusu.

Ölçüm aletinin kendi sınırı

Basınç ölçümü sahaya taşındığında aletin davranışı da sonuca giriyor. Aynı çalışmada katı hâl köpük temelli tensiyometreler su dolu olanlara göre dayanıklı bulunmuş, ancak bir hasat dalgası sırasında matrik potansiyeldeki düşüşün tamamını okuyamamıştır (Noble ve ark., 2024). Yani ölçüm, değişimin yönünü verse de büyüklüğünü eksik gösterebiliyor.

Nem tek başına da çalışmıyor; kabın hava değişimiyle birlikte davranıyor. Shiitake denemesinde filtre gözenekliliği bir üretim döngüsünde verimi ve biyolojik verimliliği anlamlı biçimde etkilemiş, ötekinde etkilememiş; kütük nem içeriği ile filtre gözenekliliği arasındaki etkileşim ise iki döngüde de anlamlı bulunmuştur (Shen ve ark., 2008). Kabın içindeki gaz ortamı mantar yetiştiriciliğinde CO₂ yazısının konusu.

Düşük nemde ne oluyor

Suyu azaltmak her zaman gelişimi durdurmuyor. Doygun ve doygunluğu düşürülmüş buğday sapında Pleurotus eryngii ile yürütülen katı hâl fermantasyonu çalışmasında lif parçalanmasında anlamlı fark görülmemiş, doygunluğu düşürülmüş sapta biyokütle kaybı ise anlamlı biçimde düşük kalmıştır (Baker ve ark., 2019). Aynı çalışmada buğday kepeği eklenmesi heterojen bir yapı oluşturarak fungusun daha düşük nemde gelişmesine olanak vermiş, bu kez lif parçalanması daha sınırlı olmuştur (Baker ve ark., 2019). Yazarların ölçtüğü denge şudur: düşük nem girdi maliyetini düşürebilir, ama parçalanma ile biyokütle kaybı arasındaki oran değişir.

Malzeme suyu nasıl tutuyor

Nem yalnız eklenen suyla değil, substratın suyu tutma kapasitesiyle de belirleniyor. Palmiye çekirdeği kabuğundan mikrodalga vakum pirolizi ile üretilen gözenekli biyokömürün substrata katıldığı çalışmada substrat nem içeriği katkısız substratta yüzde 96 iken biyokömürlü substratta yüzde 99 ölçülmüştür (Wan Mahari ve ark., 2020). Aynı çalışmada substrata hacimce yüzde 2,5 biyokömür katılması kolonizasyon boyunca pH değerini 6,8-7,0 aralığında tutmuş, misel gelişimi yüzde 91 düzeyine ve mantar verimi 280 g değerine çıkmıştır (Wan Mahari ve ark., 2020).

Sudan mantara: su hangi katmandan geliyor

Suyun nerede durduğu kadar nereye gittiği de ölçülüyor. Kültür mantarında su taşınımını izleyen çalışmada mantarlardaki su büyük ölçüde örtü katmanından, daha az ölçüde kompostun üst ve orta katmanlarından gelmiştir (Herman ve ark., 2025). Aynı çalışmada eski örtü katmanının üstüne taze katman eklendiğinde ya da ikinci dalgadan sonra katman yenilendiğinde toplam verim 1,4 katına kadar artmış; yazarlar ilk dalgada su potansiyeli farkının suyu hücresel enerji harcanmadan taşıyabildiğini ve örtüden mantara hücre duvarları arasından ilerleyen bir yol bulunduğunu bildirmiştir (Herman ve ark., 2025).

Kompostta nem bir mikrobiyoloji değişkeni

Kompostlanan substratlarda su, yalnız fiziksel bir parametre değil. Darı sapı temelli kompostun üç ardışık denemede izlendiği çalışmada birinci faz örneklerinde bakteri topluluklarını belirleyen çevresel etken nem içeriği olmuş; ön ıslatma ve ön karışım aşamasında pH ile selüloz ve hemiselüloz içeriği, ikinci fazda ise azot, lignin ve kül içeriği öne çıkmıştır (Zhang ve ark., 2019). Kompostun aşamaları mantar kompostu nedir yazısında; havadaki nem tarafı ise mantar yetiştiriciliğinde bağıl nem yazısının konusu.

Bu sayıları okurken

Buradaki nem değerleri belirli türler, belirli malzemeler ve belirli kaplar için ölçülmüştür; bir uygulama reçetesi değildir. Farklı malzemelerin aynı matrik potansiyelde farklı su içeriği taşıdığı ölçüldüğü için, karşılaştırma yüzdeyle değil suyun tutulduğu basınçla yapıldığında daha anlamlı oluyor (Noble ve ark., 2024). Substratın karbon-azot tarafı substratta C/N oranı yazısında ele alınıyor.

Bilimsel referanslar

Abd Razak, D.L. et al. (2013). Comparative study of mycelia growth and sporophore yield of Auricularia polytricha (Mont.) Sacc on selected palm oil wastes as fruiting substrate. Appl Microbiol Biotechnol, 97(7), 3207-13. PMID 22576946. DOI 10.1007/s00253-012-4135-8.

Baker, P.W. et al. (2019). Fibre degradation of wheat straw by Pleurotus erygnii under low moisture conditions during solid-state fermentation. Lett Appl Microbiol, 68(2), 182-187. PMID 30516831. DOI 10.1111/lam.13104.

Herman, K.C. et al. (2025). Agaricus bisporus mushrooms are supplied with water through both apoplastic as well as symplastic routes from distinct substrate layers. Fungal Biol, 129(6), 101623. PMID 40915667. DOI 10.1016/j.funbio.2025.101623.

Noble, R. et al. (2024). Physicochemical characterisation of casings in relation to mushroom (Agaricus bisporus) cropping performance. Fungal Biol, 128(2), 1698-1704. PMID 38575243. DOI 10.1016/j.funbio.2024.02.004.

Revankar, M.S. et al. (2007). Solid-state fermentation for enhanced production of laccase using indigenously isolated Ganoderma sp. Appl Biochem Biotechnol, 143(1), 16-26. PMID 18025593. DOI 10.1007/s12010-007-0029-0.

Shen, Q. et al. (2008). Effects of substrate moisture content, log weight and filter porosity on shiitake (Lentinula edodes) yield. Bioresour Technol, 99(17), 8212-6. PMID 18485700. DOI 10.1016/j.biortech.2008.03.067.

Wan Mahari, W.A. et al. (2020). Applying microwave vacuum pyrolysis to design moisture retention and pH neutralizing palm kernel shell biochar for mushroom production. Bioresour Technol, 312, 123572. PMID 32470829. DOI 10.1016/j.biortech.2020.123572.

Zhang, H.L. et al. (2019). Lignocellulose utilization and bacterial communities of millet straw based mushroom (Agaricus bisporus) production. Sci Rep, 9(1), 1151. PMID 30718596. DOI 10.1038/s41598-018-37681-6.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.

Atıf yapılan kaynak: 8  |  Yöntem: Editöryel Politika  |  Referanslar: Bibliyografya