İçeriğe geç

Gastronomi Bilimi

Mantar Tozlu Ekmek ve Erişte: Hamurda Neler Değişir?

Una mantar tozu katıldığında hamurda değişenler: glüten ağı, su tutma, ekmek hacmi ve iç rengi, miselyumlu ekmek, çavdar ekmeği, erişte ve makarna üzerine ölçümler ve ev mutfağı için başlangıç oranları.

Çorbaya bir kaşık mantar tozu katınca yalnız tat değişir. Aynı tozu una katınca hamurun kendisi değişir: su başka türlü tutulur, glüten ağı seyrelir, somun küçülür, iç koyulaşır. Kültür mantarı tozunun buğday ununa yüzde 0-8 oranında katıldığı bir çalışmada toz glüteni seyreltmiş, hamur yapısını bozmuş ve ekmeğin özgül hacmini düşürmüştür (Zhang ve ark., 2019). Bu yazıda ekmekte, çavdar ekmeğinde ve eriştede mantar tozunun hamurda yaptığı değişiklikleri ölçümlerle izliyor, ev mutfağına taşınabilecek sınırları çıkarıyoruz.

Glüten ağı neden zayıflar?

Mantar tozu una katıldıkça hamurdaki glüteni seyreltir (Zhang ve ark., 2019). Agaricus bisporus tozuyla yapılan aynı çalışmada Mixolab ölçümleri hamurun su emiliminde, nişastanın jelatinleşmesinde ve geri kristalleşmesinde değişiklik göstermiş; ekmeğin dokusu kötüleşmiş ve içi koyulaşmıştır (Zhang ve ark., 2019). Aynı çalışmada duyusal analiz az miktarda toz eklenen ekmeklerin genel beğenisinin görece yüksek kaldığını, yaklaşık yüzde 4 toz içeren ekmeklerin daha iyi duyusal kabul gördüğünü göstermiştir (Zhang ve ark., 2019).

Kulak mantarı (Auricularia auricula) ununun buğday hamuruna yüzde 0-10 oranında katıldığı bir çalışmada tablo benzer, ama daha ayrıntılıdır (Yuan ve ark., 2017). Mantar unu hamurun tepe viskozitesini ve su tutma kapasitesini artırmış, hamur kararlılığını ve elastik modülü ise düşürmüştür (Yuan ve ark., 2017). Elektron mikroskobunda yüzde 5'e kadar mantar unu içeren hamurlarda glüten ağının kabul edilebilir yapıda kaldığı görülmüş, yüzde 5'in üzerindeki oranlar ekmeğin hacmini, yüksekliğini, dokusunu ve görünüşünü olumsuz etkilemiştir (Yuan ve ark., 2017).

Kaybolan hacmi geri kazanmak

Bu kaybı katkı maddeleriyle telafi etmeyi deneyen bir çalışmada kültür mantarı tozlu ekmekte kuru glüten, sakkaroz yağ asidi esterleri ve selülaz enziminin birlikte kullanıldığı çalışmada iyileştirilmiş hamurlar kontrol hamurundan daha katıya benzer bir davranış göstermiştir (Zhang ve ark., 2021). Katkısız mantar tozlu ekmeğe göre özgül hacim yüzde 21,22, ekmek içinin parlaklığı yüzde 8,75 artmış, iç sertliği yüzde 32,57 azalmıştır (Zhang ve ark., 2021). Aynı çalışmada saklama boyunca doku ve su göçü ölçümleri bu üç katkının ekmeğin bayatlamasını geciktirdiğini göstermiştir (Zhang ve ark., 2021).

Evde kuru glüten ya da enzim kullanmıyorsanız iki küçük ayar kalır: toz oranını düşük tutmak ve hamurun suyunu biraz artırmak. Mantar unu buğday hamurunun su tutma kapasitesini artırdığı için ikinci ayar gerekli olabilir (Yuan ve ark., 2017).

Meyve gövdesi yerine miselyum

Ekmeğe giren toz her zaman mantarın şapkasından gelmez. Antrodia camphorata, Agaricus blazei, Hericium erinaceus ve Phellinus linteus miselyumlarının buğday ununun yüzde 5'i yerine kullanıldığı bir çalışmada miselyumlu ekmeklerin hacmi küçülmüş, içleri renk almış ve açıklık değerleri düşmüştür (Ulziijargal ve ark., 2013). Aynı çalışmada beyaz ekmek serbest umami amino asitlerini ve umami 5'-nükleotitlerini miselyumlu ekmeklerden daha az içermiş, eşdeğer umami derişimi de beyaz ekmekte miselyumlu ekmeklerin hepsinden düşük çıkmıştır (Ulziijargal ve ark., 2013). Yüzde 5 miselyum ekmeğin doku profilini olumsuz etkilememiş, ancak ekmeğin beğenisini düşürmüştür (Ulziijargal ve ark., 2013).

Miselyum ile meyve gövdesinin farkını miselyum ve meyve gövdesi yazısında, umaminin kimyasını umami nedir yazısında bulabilirsiniz.

Çavdar ekmeğinde istiridye mantarı

Buğdaydan farklı bir unda sonuç da farklı olabilir. Düşük öz oranlı çavdar ununun yüzde 5, 7,5 ve 10'unun yerine istiridye mantarı (Pleurotus ostreatus) tozu konulan ve ekmeklerin ekşi maya yöntemiyle pişirildiği çalışmada toz unun su emilimini artırmış, nişastanın jelatinleşme süresini belirgin biçimde uzatmış ve unun ksilan parçalayan enzim etkinliğini yükseltmiştir (Stępniewska ve ark., 2025). Aynı çalışmada yüzde 7,5 toz ekmeğin duyusal profilini olumlu etkilemiş, yüzde 10 ise bu etkiyi göstermemiştir (Stępniewska ve ark., 2025).

Erişte ve makarnada mantar tozu

Eriştede beklenen şey hacim değil, kopmadan uzayan ve pişince dağılmayan bir şerittir. Çok ince öğütülmüş saman mantarı (Volvariella volvacea) tozunun yüzde 0-25 oranında denendiği bir çalışmada toz oranı arttıkça unun açıklık değeri ve hamur kararlılık süresi azalmıştır (Liu ve ark., 2025). Yüzde 10'a kadar eklemede eriştenin kesme ve çekme özellikleri anlamlı biçimde değişmemiş; daha yüksek oranlarda glüten ağının bozulmasıyla bu değerler düşmüş, sertlik artmış, esneklik ve çiğnenebilirlik azalmıştır (Liu ve ark., 2025). Duyusal değerlendirmede genel kabul puanı yüzde 5 tozlu eriştede diğer oranlardan yüksek çıkmış, bu hamurun farinograf özellikleri kontrolden farklı bulunmamıştır (Liu ve ark., 2025).

Kral istiridye mantarından (Pleurotus eryngii) ayrılan beta-glukanca zengin bir kesitin sıradan buğday ununun yüzde 2, 4 ve 6'sı yerine kullanıldığı makarnada viskozitelerin çoğu düşmüş, makarna kırmızımsı kahverengiye dönmüştür (Kim ve ark., 2016). Yüzde 4'e kadar olan oranlarda pişirme kaybı irmik makarnasından farklı bulunmamış, sertlik de irmik makarnasına benzer çıkmış; pişmiş makarnalarda genel beğeni puanı yüzde 2 düzeyinde diğer oranlardan yüksek olmuştur (Kim ve ark., 2016). Aynı türün tozunun yüzde 8,62 oranında kullanıldığı taze durum buğdayı irmik makarnasında renk, tat ve koku profili belirgin biçimde değişmiş, buna rağmen genel kabul yüksek kalmış ve formül endüstriyel ölçekte de denenmiştir (Calasso ve ark., 2025).

Nişasta eriştesinde ise mantar tozu ters yönde çalışabilir. Auricularia cornea tozunun eklendiği nişasta eriştelerinde tepe, çukur ve son viskozite ile jelatinleşme sıcaklığı artmış, nişasta jeli daha kararlı bir yapı kazanmıştır (Gao ve ark., 2024). Aynı çalışmada eriştelerin kırılma oranı, pişirme kaybı ve şişme indeksi de artmış, açıklık değeri düşmüştür (Gao ve ark., 2024).

Ev mutfağına taşırken

Bu ölçümlerden pratik bir başlangıç çıkarılabilir. Buğday ekmeğinde unun yüzde 4'ü kadar tozla başlamak, duyusal kabulü daha iyi bulunan orana denk düşer (Zhang ve ark., 2019). Glüten ağının kabul edilebilir kaldığı yüzde 5 eşiği de üst sınır için iyi bir işarettir (Yuan ve ark., 2017). Eriştede yüzde 5 oranında genel kabul puanı yüksek çıkmış, hamurun farinograf davranışı da değişmemiştir (Liu ve ark., 2025). Ekmekte daha koyu bir iç ve daha küçük bir somun beklemek gerekir (Zhang ve ark., 2019). Tozun inceliği hamurdaki dağılımı etkiler; bu konuyu mantar tozunda öğütme inceliği yazısında anlattık. Glütensiz karışımlarda mantar ununun yeri için mantar unu ve glütensiz pişirme yazısına, aynı hamurun kokusunda mayanın payı için ekmek kokusunda mayanın payı yazısına bakabilirsiniz.

Bilimsel referanslar

Calasso, M. et al. (2025). Incorporating Fresh Durum Wheat Semolina Pasta Fortified with Cardoncello (Pleurotus eryngii) Mushroom Powder as a Mediterranean Diet Staple. Antioxidants (Basel), 14(3), 284. PMID 40227277. DOI 10.3390/antiox14030284.

Gao, Y. et al. (2024). Physicochemical, Quality and Flavor Characteristics of Starch Noodles with Auricularia cornea var. Li. Powder. Foods, 13(8), 1185. PMID 38672857. DOI 10.3390/foods13081185.

Kim, S. et al. (2016). Effect of Pleurotus eryngii Mushroom β-Glucan on Quality Characteristics of Common Wheat Pasta. J Food Sci, 81(4), C835-40. PMID 26919287. DOI 10.1111/1750-3841.13249.

Liu, Y. et al. (2025). Effect of the Addition of Vitamin D(2)-Rich Straw Mushroom (Volvariella volvacea) Powder on the Dough and Noodles: Textural, Rheological, and Sensory Properties. J Food Sci, 90(11), e70678. PMID 41286445. DOI 10.1111/1750-3841.70678.

Stępniewska, S. et al. (2025). The Impact of Oyster Mushrooms (Pleurotus ostreatus) on the Baking Quality of Rye Flour and Nutrition Composition and Antioxidant Potential of Rye Bread. Foods, 14(2), 199. PMID 39856866. DOI 10.3390/foods14020199.

Ulziijargal, E. et al. (2013). Quality of bread supplemented with mushroom mycelia. Food Chem, 138(1), 70-6. PMID 23265457. DOI 10.1016/j.foodchem.2012.10.051.

Yuan, B. et al. (2017). Enrichment of Bread with Nutraceutical-Rich Mushrooms: Impact of Auricularia auricula (Mushroom) Flour Upon Quality Attributes of Wheat Dough and Bread. J Food Sci, 82(9), 2041-2050. PMID 28753727. DOI 10.1111/1750-3841.13812.

Zhang, Y. et al. (2019). Mixolab behavior, quality attributes and antioxidant capacity of breads incorporated with Agaricus bisporus. J Food Sci Technol, 56(8), 3921-3929. PMID 31413417. DOI 10.1007/s13197-019-03859-7.

Zhang, Y. et al. (2021). The effect of additives combination on rheological properties of dough and quality of bread with Agaricus bisporus powder. Food Sci Technol Int, 27(6), 554-562. PMID 33236641. DOI 10.1177/1082013220973822.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.

Atıf yapılan kaynak: 9  |  Yöntem: Editöryel Politika  |  Referanslar: Bibliyografya