Laktozsuz Süt ve Maya Laktazı: Tatlılık, Esmerleşme ve Koku
Laktozsuz sütün arkasındaki maya ve küf enzimleri: laktazın kaynağı, şeker eklenmeden gelen tatlılık, depolamada esmerleşme, preparatla gelen proteaz ve arilsülfataz, galaktooligosakkarit oluşumu.
İçindekiler
Laktozsuz sütün kutusunda çoğu zaman bir maya adı yazmaz, ama işin büyük kısmını bir maya enzimi yapar. Laktozsuz süt ürünlerinin endüstriyel üretimi ticari laktaz (β-galaktosidaz) preparatlarına dayanır ve bu preparatlar çoğunlukla Kluyveromyces lactis mayasından elde edilir (Stressler ve ark., 2016). Enzim sütün şekerini ikiye böler; tatlılık, raftaki esmerleşme ve ahır kokusu bu bölünmenin ve enzimle gelen yan etkinliklerin hikâyesidir.
Laktaz nereden geliyor?
Laktaz, süt şekeri laktozu glukoz ve galaktoza ayıran bir enzimdir; laktozu hidrolize edilmiş süt bu yüzden serbest galaktoz ve glukoz içerir (Zhang ve ark., 2020). Bu yazıda iki mantar kaynağı konu ediliyor: tek hücreli bir maya olan K. lactis ve koji küfü olarak tanınan Aspergillus oryzae. Mayanın neden mantar sayıldığı maya bir mantar mı, küfün biyolojisi Aspergillus oryzae yazısında.
A. oryzae kaynaklı β-galaktosidaz süt endüstrisinde yaygın kullanılır, ama asidik pH optimumu ve ürünü olan galaktozla güçlü biçimde baskılanması süt laktozunun hidrolizinde kullanımını sınırlar (Shi ve ark., 2022). Aynı çalışmada enzimin iki mutant biçimi pH optimumunu 4,5'ten 5,5 ve 6,0'ya kaydırmış, galaktoz baskısı hafiflemiş ve bu mutantlar sütte laktozu başlangıç enziminden daha iyi parçalamıştır (Shi ve ark., 2022). K. lactis preparatındaki enzim ise bu konudaki bir çalışmada "nötr laktaz" olarak adlandırılır (Sugawara ve ark., 2021).
Kutudaki tatlılık nereden geliyor?
Şeker eklenmeden gelen hafif tatlılık doğrudan enzimin işidir. Yoğurdun genellikle yüzde 5-7 şeker ve yüzde 3-5 laktoz içerdiğini hatırlatan bir çalışmada β-galaktosidazların laktozu parçalayarak tatlılığı artırabildiği, bu yüzden laktozsuz ve şeker eklenmemiş yoğurt üretimine uygun oldukları belirtilmiştir (Miao ve ark., 2024). Aynı çalışmada A. oryzae enziminin değiştirilmiş bir biçimi laktozun yüzde 90,7'sini parçalamış, başlangıç enziminde bu oran yüzde 78,5'te kalmıştır (Miao ve ark., 2024).
Bu varyantla yapılan yoğurtta kalan laktoz yüzde 0,13 ölçülmüş ve Çin'in "laktozsuz" etiket standardını karşılamıştır (Miao ve ark., 2024). Değişiklik enzimin optimum pH'ını da 4,5'ten 5,5'e taşımıştır (Miao ve ark., 2024).
Rafta daha hızlı esmerleşme
Laktozu hidrolize edilmiş UHT süt, bu serbest şekerler yüzünden işleme ve depolama sırasında Maillard tepkimelerine ve ileri glikasyon son ürünlerinin oluşumuna normal UHT sütten daha yatkındır (Zhang ve ark., 2020). Normal ve laktozu hidrolize edilmiş UHT sütün 20, 30 ve 40 °C'de bir yıl depolandığı bir çalışmada iki ara ürün, 3-deoksiglukozon ve 3-deoksigalaktozon, hidrolize sütte 20 °C'de 20 kat, 40 °C'de 44 kat daha fazla birikmiştir (Zhang ve ark., 2019).
Enzimin ne zaman eklendiği de tabloyu değiştirir: üç farklı laktaz preparatının UHT işleminden önce ya da sonra eklendiği ve sütlerin 25 veya 35 °C'de bir yıla kadar saklandığı bir çalışmada, ısıl işlemden önce hidrolize edilen sütte Maillard işaretleyicileri daha yüksek bulunmuştur (Knudsen ve ark., 2024). Sonradan hidrolize edilen süt ve normal UHT süt ise dehidroalanin yolundan gelen çapraz bağları daha yüksek düzeyde taşımıştır (Knudsen ve ark., 2024).
Aynı tepkimenin fırındaki bir yüzü ve onu bir küf enzimiyle sınırlama fikri akrilamid ve asparaginaz yazısında.
Enzimle birlikte gelen proteazlar
Preparatın içinde laktazdan başka enzimler de bulunabilir. UHT ısıl işlemi sütteki proteolitik enzimlerin çoğunu etkisiz bırakır; laktozu hidrolize edilmiş sütte ise β-galaktosidaz preparatı ısıl işlemden sonra eklenir ve bu preparatın proteolitik yan etkinlikleri vardır (Jansson ve ark., 2014). Aynı çalışmada proteoliz hidrolize sütte normal ve süzülmüş UHT sütten belirgin biçimde yüksek bulunmuş, β-kazein ve αs1-kazein yaklaşık 90 günlük depolamadan sonra açıkça parçalanmıştır (Jansson ve ark., 2014). Yazarlara göre proteoliz acı tadı olan peptitler serbest bırakabilir ve şekerlerle tepkimeye girip Maillard tepkimesini başlatan serbest amino uçları oluşturabilir (Jansson ve ark., 2014).
Proteaz yalnız süt proteinine dokunmaz. K. lactis kaynaklı bir nötr laktaz preparatında enzimin ısıl kararlılığını bozan etken saflaştırılmış, yaklaşık 30 kDa büyüklüğündeki bu proteaz Saccharomyces cerevisiae'nin proteinaz B'sine benzer bulunmuştur (Sugawara ve ark., 2021). Saflaştırılmış proteinaz B preparata eklendiğinde laktazın parçalanması hızlanmış, proteaz önleyicileri bu parçalanmayı baskılamıştır (Sugawara ve ark., 2021).
Ahır kokusunun kaynağı: arilsülfataz
Laktozsuz sütle ilişkilendirilen hoş olmayan "ahır benzeri" kokunun şüphelilerinden biri de mayadan gelir. K. lactis genomunda arilsülfataz enzimini kodlaması beklenen bir gen bulunur; bu enzim laktaz preparatlarına karışabilir ve sütte doğal olarak bulunan alkilfenol sülfat esterlerinden p-krezol açığa çıkararak bu kokuya yol açtığından şüphelenilir (Stressler ve ark., 2016).
Bu şüpheyi sınayan çalışmada gen mayaya geri klonlanmış ve enzim salgılatılarak üretilmiştir; enzim p-krezol sülfatı parçalamış, optimum sıcaklığı 45-50 °C, optimum pH'ı 9-10 olarak ölçülmüştür (Stressler ve ark., 2016). UHT süte eklendiğinde üçgen duyusal testi, arilsülfatazın bu ahır benzeri kokuyu oluşturabildiğini doğrulamıştır (Stressler ve ark., 2016).
Süt ortamında yaşayan başka mayalar için beyaz peynir salamurasında mayalar ve kefir danesi mantar mı yazılarına bakabilirsiniz.
Laktozu bölmek yerine bağlamak
β-galaktosidaz laktozu yalnız suyla bölmez; süt endüstrisinde laktozu galaktooligosakkaritlere dönüştürmek için de kullanılır (Yin ve ark., 2017). Üç ticari enzimin karşılaştırıldığı bir laboratuvar çalışmasında galaktooligosakkarit verimi Bacillus circulans enziminde yüzde 48,3, K. lactis enziminde yüzde 34,9, A. oryzae enziminde yüzde 19,5 olmuştur (Yin ve ark., 2017). Aynı çalışmada ortama eklenen serbest glukoz ve galaktozun da alıcı şeker olarak tepkimeye katıldığı işaretli şekerlerle gösterilmiştir (Yin ve ark., 2017).
Bu yol esmerleşme sorununa da dokunur. Laktozun bir kısmı bu yolla oligosakkaritlere çevrilerek azaltılmış UHT sütte lizin ve argininden türeyen ileri glikasyon ürünleri hidrolize sütten belirgin biçimde düşük, normal sütle benzer bulunmuştur; aynı sütte 3-deoksiglukozon ise üç kat yüksek çıkmıştır (Zhang ve ark., 2020). Mantar kaynaklı bir gıda katkısı için pullulan yazısına, mayanın bir gıdanın kokusuna katkısı için ekmek kokusunda mayanın payı yazısına geçebilirsiniz.
Bilimsel referanslar
Jansson, T. et al. (2014). Chemical and proteolysis-derived changes during long-term storage of lactose-hydrolyzed ultrahigh-temperature (UHT) milk. J Agric Food Chem, 62(46), 11270-8. PMID 25356780. DOI 10.1021/jf504104q.
Knudsen, L.J. et al. (2024). Insight into protein crosslinking and casein polymerization in pre- and posthydrolyzed lactose-free ultra-high-temperature milk during long-term storage. J Dairy Sci, 107(12), 10497-10511. PMID 39265836. DOI 10.3168/jds.2024-25103.
Miao, M. et al. (2024). Engineering the β-galactosidase from Aspergillus oryzae for making lactose-free and no-sugar-added yogurt. J Dairy Sci, 107(9), 6602-6613. PMID 38670341. DOI 10.3168/jds.2023-24310.
Shi, X. et al. (2022). Engineering the optimum pH of β-galactosidase from Aspergillus oryzae for efficient hydrolysis of lactose. J Dairy Sci, 105(6), 4772-4782. PMID 35450720. DOI 10.3168/jds.2021-21760.
Stressler, T. et al. (2016). Homologous expression and biochemical characterization of the arylsulfatase from Kluyveromyces lactis and its relevance in milk processing. Appl Microbiol Biotechnol, 100(12), 5401-14. PMID 26875879. DOI 10.1007/s00253-016-7366-2.
Sugawara, A. et al. (2021). Identification and characterization of proteinase B as an unstable factor for neutral lactase in the enzyme preparation from Kluyveromyces lactis. J Biosci Bioeng, 131(1), 20-26. PMID 32958394. DOI 10.1016/j.jbiosc.2020.08.013.
Yin, H. et al. (2017). Reaction kinetics and galactooligosaccharide product profiles of the β-galactosidases from Bacillus circulans, Kluyveromyces lactis and Aspergillus oryzae. Food Chem, 225, 230-238. PMID 28193420. DOI 10.1016/j.foodchem.2017.01.030.
Zhang, W. et al. (2019). Quantitation of α-Dicarbonyls and Advanced Glycation Endproducts in Conventional and Lactose-Hydrolyzed Ultrahigh Temperature Milk during 1 Year of Storage. J Agric Food Chem, 67(46), 12863-12874. PMID 31670949. DOI 10.1021/acs.jafc.9b05037.
Zhang, W. et al. (2020). Limitation of Maillard Reactions in Lactose-Reduced UHT Milk via Enzymatic Conversion of Lactose into Galactooligosaccharides during Production. J Agric Food Chem, 68(11), 3568-3575. PMID 32065525. DOI 10.1021/acs.jafc.9b07824.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.
Atıf yapılan kaynak: 9 | Yöntem: Editöryel Politika | Referanslar: Bibliyografya