İçeriğe geç

Gastronomi Bilimi

Ekmek Kokusunda Mayanın Payı: Alkoller, Esterler ve Mayalanma

Ekmeğin kokusuna mayanın katkısı: hamurda oluşan alkoller, esterler ve asitler, fermantasyon süresi ve sıcaklığı, yaş ve kuru maya, tatlı hamur, alışılmadık mayalar ve ekşi maya üzerine ölçümler.

Fırından yeni çıkmış bir somunu ikiye böldüğünüzde iki ayrı koku yükselir: kabuğun kavrulmuş kokusu ve için daha yumuşak, hafif meyvemsi kokusu. Buğday ekmeğinin aromasını derleyen bir çalışma literatürde bildirilmiş 326 uçucu bileşiği bir araya getirmiş, bunları kabuk ve iç için ayrı ayrı ele alarak hangi biyolojik kaynaktan geldiklerini tartışmıştır (Pico ve ark., 2015). Bu kaynakların biri, hamuru kabartan mayadır. Aşağıda mayanın hamurda neler ürettiğini ve bu ürünlerin ekmeğin kokusuna nasıl yansıdığını ölçümlerle izliyoruz.

Maya hamurda yalnız gaz üretmez

Mayalanan hamur bir kimya laboratuvarı gibidir. Doğrudan yöntemle yoğrulan buğday hamurunda mayanın karbon metabolizmasını haritalayan bir çalışmada etanol ve karbondioksit 100 g un başına 60 milimole kadar çıkmış, gliserol 10 milimole, süksinik asit 1,6 milimole kadar ulaşmıştır (Jayaram ve ark., 2013). Aynı çalışmada metabolitlerin çoğu fermantasyon süresiyle neredeyse doğrusal biçimde artmıştır (Jayaram ve ark., 2013).

Bu çalışmanın şaşırtıcı sonucu hamurun ekşimesiyle ilgilidir. Yazarlar fermente olan hamurda pH düşüşünün karbondioksidin çözünmesinden ya da bakteri asitlerinden çok mayanın ürettiği süksinik asitten kaynaklandığını göstermiştir (Jayaram ve ark., 2013). Paket mayanın nasıl çoğaltılıp kurutulduğunu ekmek mayası nasıl üretilir yazısında anlattık.

Amino asitten gelen kokular

Fenilalanin amino asidinden türeyen 2-feniletanol, fırın ürünlerinin aroma ve tadında rol oynayan bir alkoldür (Dueñas-Sánchez ve ark., 2014). Endüstriyel bir ekmek mayasından fenilalanin benzeri zehirli bir moleküle dayanıklı kendiliğinden mutantların seçildiği çalışmada mutantlar bu amino asidi fazla üretmiş, üçünde 2-feniletanol üretimi artmıştır (Dueñas-Sánchez ve ark., 2014). Mutantların büyüme ve fermantasyon kapasitesi biraz zayıflamış, ama 2-feniletanol hamur fermantasyonu sırasında ve pişirmeden sonra da yüksek kalarak ekmeğin tat ve aromasını iyileştirmiştir (Dueñas-Sánchez ve ark., 2014).

Amino asitlerin kokuya dönüştüğü bu yolun kimyasını füzel alkoller ve Ehrlich yolu yazısında ayrıntılı anlattık.

Süre ve sıcaklık kokuyu değiştirir

Ekmeğe eklenebilecek bir aroma karışımını unlu bir ortamda üretmeyi amaçlayan bir çalışmada 21 Saccharomyces cerevisiae suşu karşılaştırılmış, PFC121 suşu ekmek aroması bileşiklerini öbürlerinden daha fazla üretmiştir (Niçin ve ark., 2022). Aynı çalışmada 3-metil-1-bütanol ve 2-feniletil alkol tam buğday unuyla, 2-metil-1-propil asetat ve 2-metil-1-propanol ise fermantasyon sıcaklığıyla ilişkili bulunmuştur (Niçin ve ark., 2022).

Sıcaklık ve süre ayrı ayrı iz bırakmıştır: 20 °C'deki fermantasyon benzaldehit ve nonanal birikiminde etkili olmuş, fermantasyonu uzatmak ise alkol ve ester birikimini artırmıştır (Niçin ve ark., 2022). Bu sonuçlar bir aroma karışımı için yapılan un fermantasyonundan geliyor ve ev hamuruna birebir taşınamaz; yine de süre ile sıcaklığın kokuyu ayrı ayrı etkileyebildiğini gösteriyor (Niçin ve ark., 2022).

Yaş maya mı, kuru maya mı?

Paketin biçimi de kokuya yansıyabilir. Altı ticari ekmek mayasının incelendiği bir çalışmada aynı üreticiden gelen mayaların bile genetik olarak farklı suşlar olduğu görülmüştür (Han ve ark., 2026). Aynı çalışmada yaş maya, amino asit yıkımı yoluyla 3-metil-1-bütanol ve nonanal gibi füzel alkolleri ve aldehitleri baskın biçimde üretmiş; aktif kuru maya ise feniletil asetat ve etil dekanoat gibi meyvemsi esterlere yönelmiştir (Han ve ark., 2026). Bu farklar pişirmeden sonra da sürmüş ve ekmekte mayanın biçimine bağlı kalıcı bir aroma imzası bırakmıştır (Han ve ark., 2026).

Şekerli hamurda tablo yine değişir. Un kuru maddesine göre yüzde 14 sakkaroz içeren tatlı hamurda fırıncılık, bira, şarap ve damıtık içki endüstrilerinden 23 mayanın denendiği çalışmada invertaz etkinliği, şeker tüketimi ve uçucu bileşik üretimi suştan suşa belirgin biçimde değişmiştir (Timmermans ve ark., 2023). Aynı çalışmada şeker tüketimi un kuru maddesine göre yüzde 0,78 ile 5,25 arasında ölçülmüş, birkaç alışılmadık maya suşu referans ekmek mayasından daha fazla olumlu aroma bileşiği ve daha az istenmeyen koku üretmiştir (Timmermans ve ark., 2023).

Ekmek mayası dışındaki mayalar

Ekmekçiliği tek bir türün tekelinden çıkarmaya çalışan araştırmalar da var. Ekmek fermantasyonu için on alışılmadık mayanın denendiği bir çalışmada Torulaspora delbrueckii ve Saccharomyces bayanus hamuru yeterince kabartmış ve ticari ekmek mayasından çok farklı aroma profilleri üretmiştir (Aslankoohi ve ark., 2016). Aynı çalışmada eğitimli bir duyusal panelin çoğunluğu bu mayalarla yapılan ekmeği tercih etmiştir (Aslankoohi ve ark., 2016). T. delbrueckii'nin şaraptaki ve hamurdaki öyküsü Torulaspora delbrueckii yazısında.

Yüksek şekerli ve stresli hamur koşullarını taklit eden başka bir çalışmada Kazachstania gamospora ve Wickerhamomyces subpelliculosus ile kabartılan ekmekler kontrol ekmek mayasından genel olarak daha iyi sonuç vermiş, iki maya daha yüksek stres toleransı ve daha geniş aroma profili göstermiştir (Zhou ve ark., 2017).

Ekşi mayada maya ile bakterinin ayrımı

Ekşi mayalı ekmekte koku büyük ölçüde mayaların ve laktik asit bakterilerinin fermantasyon ürünlerinden gelir (Warburton ve ark., 2022). Tam buğday unuyla yürütülen 12 karma ekşi maya kültürünün incelendiği çalışmada etanol, 3-metil-1-bütanol, feniletanol ve asetaldehitle öne çıkan ekmek kümesi maya etkinliğinin ve homofermentatif ya da fakültatif heterofermentatif bakterilerin baskın olduğu kültürlere karşılık gelmiştir (Warburton ve ark., 2022). Asetik asit ve asetat esterleriyle ayrılan ikinci küme zorunlu heterofermentatif bakterilerin, aldehit ve laktonlarla ayrılan üçüncü küme ise yağların fermantasyonuyla birlikte maya etkinliğinin işareti olarak yorumlanmıştır (Warburton ve ark., 2022). Kavanozdaki mayaların kimler olduğunu ekşi mayada hangi mayalar yaşar yazısında bulabilirsiniz.

Derleme de aynı noktaya varır: ekmek yapımının aşamalarını değiştirmek son ürünün koku niteliğini de değiştirebilir (Pico ve ark., 2015). Hamura bu kez maya değil mantar tozu katıldığında hacim ve dokuda ne olduğunu mantar tozlu ekmek ve erişte hamuru yazısında ele aldık.

Bilimsel referanslar

Aslankoohi, E. et al. (2016). Non-Conventional Yeast Strains Increase the Aroma Complexity of Bread. PLoS One, 11(10), e0165126. PMID 27776154. DOI 10.1371/journal.pone.0165126.

Dueñas-Sánchez, R. et al. (2014). Overproduction of 2-phenylethanol by industrial yeasts to improve organoleptic properties of bakers' products. Int J Food Microbiol, 180, 7-12. PMID 24769162. DOI 10.1016/j.ijfoodmicro.2014.03.029.

Han, N.R. et al. (2026). Metabolomic differentiation of industrial baker's yeasts reveals yeast product formulation-associated metabolic and flavor signatures during dough fermentation and bread baking. Int J Food Microbiol, 459, 111900. PMID 42314253. DOI 10.1016/j.ijfoodmicro.2026.111900.

Jayaram, V.B. et al. (2013). Mapping of Saccharomyces cerevisiae metabolites in fermenting wheat straight-dough reveals succinic acid as pH-determining factor. Food Chem, 136(2), 301-8. PMID 23122062. DOI 10.1016/j.foodchem.2012.08.039.

Niçin, R.T. et al. (2022). Production of volatiles relation to bread aroma in flour-based fermentation with yeast. Food Chem, 378, 132125. PMID 35033716. DOI 10.1016/j.foodchem.2022.132125.

Pico, J. et al. (2015). Wheat bread aroma compounds in crumb and crust: A review. Food Res Int, 75, 200-215. PMID 28454949. DOI 10.1016/j.foodres.2015.05.051.

Timmermans, E. et al. (2023). Study of the Fermentation Characteristics of Non-Conventional Yeast Strains in Sweet Dough. Foods, 12(4), 830. PMID 36832904. DOI 10.3390/foods12040830.

Warburton, A. et al. (2022). Impact of sourdough culture on the volatile compounds in wholemeal sourdough bread. Food Res Int, 161, 111885. PMID 36192996. DOI 10.1016/j.foodres.2022.111885.

Zhou, N. et al. (2017). Kazachstania gamospora and Wickerhamomyces subpelliculosus: Two alternative baker's yeasts in the modern bakery. Int J Food Microbiol, 250, 45-58. PMID 28365494. DOI 10.1016/j.ijfoodmicro.2017.03.013.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.

Atıf yapılan kaynak: 9  |  Yöntem: Editöryel Politika  |  Referanslar: Bibliyografya