Yabani Mantarlarda Radyoaktif Sezyum: Çernobil'den Fukuşima'ya

Çernobil kazasından sonra kuzeydoğu İtalya'da çevre ve gıda radyoaktivitesini izleyen ekipler, bölgenin farklı yerlerinden gelen mantar örneklerinde yüksek radyonüklit, özellikle radyoaktif sezyum derişimleri fark etmeye başladı (Giovani ve ark., 2004). Bu yazı sezyum-137'nin orman toprağından mantara nasıl geçtiğini, neden kazadan yıllar sonra bile mantarda ölçülmeye devam ettiğini ve Fukuşima sonrası Japonya'nın izleme verilerinin aynı tabloyu nasıl tamamladığını anlatıyor.

Radyoaktif sezyum neden mantarda toplanır

Sezyum kimyasal olarak potasyuma benzer ve canlı hücreler onu potasyumun izlediği yollardan içeri alabilir. Yabani ve kültür mantarlarının bileşimini derleyen bir inceleme, mantarların potasyum içeriğinin yüksek olmasını bu grubun karakteristik özelliklerinden biri olarak sayar ve bazı türlerin kirli substratlarda radyoaktif sezyum izotoplarını çok yüksek düzeylerde biriktirebildiğini belirtir (Kalač, 2013). Ağır metallerdeki biriktirme mantığının genel çerçevesi mantarlarda ağır metal birikimi yazısında.

Biriktirme yolunun kendisi de deneysel olarak incelenmiştir. Laboratuvar koşullarında Pleurotus eryngii'de, yani kral istiridye mantarında, sezyum ve stronsiyum izotoplarının üç yoldan aktarımı karşılaştırılmış: miselden, toprak yüzeyinden ve doğrudan şapkanın üzerine. Üç yol arasında aktarımın verimli işlediği yolun şapkaya doğrudan bulaşma olduğu ve aktarımın zamanla değişiminin hem radyonüklide hem de bulaşma yoluna bağlı olduğu bulunmuştur (Baeza ve ark., 2000).

Mikorizal ve çürükçül türler

Alan çalışmalarında tekrar eden bulgu, ağaç kökleriyle ortaklık kuran mikorizal türlerin daha fazla sezyum taşımasıdır. Hırvatistan'ın kuzey ve kuzeybatısından toplanan 14 türe ait 55 örnekte sezyum-137 aktivitesi mikorizal türlerde kuru ağırlıkta 0,95 ile 1210 Bq/kg arasında, çürükçül türlerde 1,05 ile 36,8 Bq/kg arasında ölçülmüştür (Tucaković ve ark., 2018). İstatistik analiz mikorizal türlerin anlamlı biçimde daha yüksek derişim biriktirdiğini göstermiştir (Tucaković ve ark., 2018).

Aynı çalışmanın yazarları değer aralığının bu kadar geniş olmasının çok sayıda etkenin rol oynadığına işaret ettiğini ve tek bir mantar örneğinde ölçülen aktivitenin büyük ölçüde o yere özgü olduğunu vurgular (Tucaković ve ark., 2018). Japonya'da da sonuç benzer çıkmıştır: mikorizal türler daha yüksek radyoaktif sezyum derişimi gösterme eğiliminde olmuş, ama bazı çürükçül türlerde de yüksek değerler görülmüştür (Komatsu ve ark., 2019). Mikorizanın ne olduğu ve nasıl keşfedildiği mikoriza kavramının tarihi yazısında anlatılıyor.

Kazadan on yıllar sonra

Akla yatkın beklenti, kirliliğin zamanla hızla azalmasıdır. Mantar verisi bu beklentiyi düzeltir. Polonya'da 1995'ten itibaren 25 yıl boyunca 33 orman ve koruluk alanından toplanan Boletus edulis örneklerinde sezyum-137 aktivitesi kuru ağırlıkta 25 ile 10.000 Bq/kg arasında bulunmuştur (Falandysz ve ark., 2021). 1995-2010 dönemindeki derişimler, Polonya'daki aynı tür için 1986-1994 dönemine ait önceki çalışmalarda bildirilenlerden ortalamada daha yüksek çıkmıştır (Falandysz ve ark., 2021).

Yazarlar bunu, yüzeye çöken sezyumun zamanla miselyum ağlarının bulunduğu daha derin toprak katmanlarına yavaşça inmesiyle açıklar; bu gecikme yüzünden, sıcak noktalar dışında, meyve gövdelerindeki yüksek kirlilik kazadan yaklaşık 10-20 yıl sonra görülmüştür (Falandysz ve ark., 2021). Kuzeydoğu İtalya'da on beş yıl boyunca 300'ü aşkın türe ait 2250'den fazla örnekle yürütülen izleme de mantarların radyoaktif kirliliğinin uzun soluklu bir izleme konusu olduğunu gösterir (Giovani ve ark., 2004).

Her mantar aynı değil

Toprak altında gelişen bir tür olan beyaz trüf için de aynı soru sorulmuştur. Güney Macaristan'dan on Tuber magnatum meyve gövdesi ve içinde geliştikleri topraklar ölçüldüğünde, toprakta zaman zaman hafif sezyum-137 derişimi görülmesine karşın trüflerin hepsinde anlamsız düzeyde değerler bulunmuştur (Büntgen ve ark., 2019). Aynı yazarlar Avrupa'daki bazı orman ekosistemlerinin Çernobil serpintisinden gelen sezyum-137 ile otuz yılı aşkın süre sonra hâlâ kirli olduğunu da not eder (Büntgen ve ark., 2019). Trüflerin biyolojisi ve mutfaktaki yeri için trüf yağı gerçekten trüf mü yazısına bakılabilir.

Fukuşima sonrası Japonya

2011'deki Fukuşima Daiichi kazası, mantar kirliliğini kamu izleme verisiyle incelemeyi mümkün kıldı. Doğu Japonya'da 265 yerel yönetimin topladığı 107 türe ait 3189 yabani mantar örneğinin izleme verisi, uçaktan yapılan çökelme ölçümleriyle normalize edilip tür, yer ve yıl etkileri açısından modellenmiştir (Komatsu ve ark., 2019). Çernobil sonrası çalışmalarda da incelenmiş türlerde aynı türlerin benzer soğurma eğilimleri gösterdiği bulunmuştur (Komatsu ve ark., 2019).

Kültür mantarında tablo farklıdır. Fukuşima'nın Aizu bölgesinden ve yedi başka ilden shiitake izleme verisi incelendiğinde, kapalı ortamda ve açık alanda yetiştirme arasında sezyum-137 derişimi bakımından istatistik olarak anlamlı fark bulunmamış; il geometrik ortalamaları toplam radyoaktif sezyum için konulan 100 Bq/kg standart sınırın dörtte birinin altında kalmıştır (Tagami ve ark., 2017). Japonya'da on yılda 2,5 milyonu aşkın gıda örneğinin sonuçlarını toplayan analiz, son yıllarda izlenen gıdaların yüzde 99'undan fazlasında derişimin sınırın altında kaldığını, istisnaların ise yabani mantarlar, yabani bitkiler, av hayvanları ve balık gibi yetiştirilmesi ya da yönetilmesi güç gıdalar olduğunu bildirmiştir (Nakamura ve ark., 2022).

Yabani mantarlarla ilgili güncel durum ülkeden ülkeye ve bölgeden bölgeye değişir; resmi gıda kontrol kurumlarının izleme sonuçları bu konuda başvurulacak kaynaktır. Türkiye'deki yabani mantar toplama güvenliği için Türkiye'deki yabani mantarlar yazısı ayrı bir rehber sunuyor. Radyasyonla ilişkisi tamamen farklı bir öykü olan, radyasyona doğru büyüyen mantarlar ise radyotrofik mantarlar yazısının konusu.

Bilimsel referanslar

Baeza, A. et al. (2000). Radiocaesium and radiostrontium uptake by fruit bodies of Pleurotus eryngii via mycelium, soil and aerial absorption. Appl Radiat Isot, 53(3), 455-62. PMID 10972153. DOI 10.1016/s0969-8043(99)00278-x.

Büntgen, U. et al. (2019). No radioactive contamination from the Chernobyl disaster in Hungarian white truffles (Tuber magnatum). Environ Pollut, 252(Pt B), 1643-1647. PMID 31284206. DOI 10.1016/j.envpol.2019.06.108.

Falandysz, J. et al. (2021). An evaluation of the occurrence and trends in 137Cs and 40K radioactivity in King Bolete Boletus edulis mushrooms in Poland during 1995-2019. Environ Sci Pollut Res Int, 28(25), 32405-15. PMID 33625702. DOI 10.1007/s11356-021-12433-8.

Giovani, C. et al. (2004). Radiocaesium in mushrooms from northeast Italy, 1986-2002. Radiat Prot Dosimetry, 111(4), 377-83. PMID 15550706. DOI 10.1093/rpd/nch058.

Kalač, P. (2013). A review of chemical composition and nutritional value of wild-growing and cultivated mushrooms. J Sci Food Agric, 93(2), 209-18. PMID 23172575. DOI 10.1002/jsfa.5960.

Komatsu, M. et al. (2019). Extensive analysis of radiocesium concentrations in wild mushrooms in eastern Japan affected by the Fukushima nuclear accident: Use of open accessible monitoring data. Environ Pollut, 255(Pt 2), 113236. PMID 31546076. DOI 10.1016/j.envpol.2019.113236.

Nakamura, K. et al. (2022). Comprehensive analysis of a decade of cumulative radiocesium testing data for foodstuffs throughout Japan after the 2011 Fukushima Daiichi Nuclear Power Plant accident. PLoS One, 17(9), e0274070. PMID 36129916. DOI 10.1371/journal.pone.0274070.

Tagami, K. et al. (2017). Effects of indoor and outdoor cultivation conditions on 137Cs concentrations in cultivated mushrooms produced after the Fukushima Daiichi Nuclear Power Plant accident. J Sci Food Agric, 97(2), 600-605. PMID 27100277. DOI 10.1002/jsfa.7771.

Tucaković, I. et al. (2018). 137Cs in mushrooms from Croatia sampled 15-30 years after Chernobyl. J Environ Radioact, 181, 147-151. PMID 29150187. DOI 10.1016/j.jenvrad.2017.11.004.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.

Atıf yapılan kaynak: 9  |  Yöntem: Editöryel Politika  |  Referanslar: Bibliyografya