Nosema ceranae: Bal Arısına Geçen Mikrosporidyum
Asya bal arısının paraziti Nosema ceranae'nin Batı bal arısına geçişinin tarihi: ilk moleküler kayıtlar, geçişin geriye uzanan izleri, koloni çöküşü tartışması, Nosema apis ile yer değiştirme sorusu, Türkiye'deki örnekleme ve taslak genom.
İçindekiler
Batı bal arısının (Apis mellifera) yakın zamana kadar tek bir mikrosporidyum paraziti, Nosema apis taşıdığı kabul ediliyordu (Klee ve ark., 2007). Asya bal arısı Apis cerana'dan tanımlanan Nosema ceranae'nin Avrupa bal arısını da enfekte edebildiği anlaşılınca tablo değişti (Fries, 2010). Geçiş ne zaman olmuştu, parazit nasıl bu kadar yayılmıştı ve eski türün yerini gerçekten alıyor muydu? Bu yazı, bir arı parazitinin konak değiştirmesini araştırmacıların nasıl izlediğini anlatıyor.
İspanya, Tayvan ve hızlı bir ayırt etme yöntemi
İspanya'dan ve Tayvan'dan iki araştırma grubu, küçük alt birim (16S) rRNA geni dizileriyle N. ceranae'nin A. mellifera'da bulunduğunu göstermişti (Klee ve ark., 2007). 2007'de yayımlanan çalışmada iki türü kısmi rRNA geninin PCR-RFLP desenleriyle hızla ayırt eden bir yöntem geliştirilmiş, yöntem farklı ülkelerden 29 izolatın dizilenmesiyle sınanmış ve izolatların tamamı doğru sınıflanmıştır (Klee ve ark., 2007).
Ardından farklı bölgelerden 115 izolat incelenmiş ve yayımlanmış 36 diziyle birlikte değerlendirilmiştir (Klee ve ark., 2007). Sonuçlara göre N. ceranae büyük olasılıkla son on yıl içinde A. mellifera'ya konak değiştirmiştir, koloniler ve tek tek arılar iki türü birlikte taşıyabilir ve N. ceranae artık bu arının yayılış alanının büyük bölümünde görülen bir parazittir (Klee ve ark., 2007). Yazarlar bu hızlı ve uzun mesafeli yayılışı, enfekte arıların ticari ya da amatör arıcılar tarafından taşınmasına bağlamıştır (Klee ve ark., 2007).
Düşünülenden eski bir geçiş
Kısa süre sonra bu tarih geriye çekildi (Chen ve ark., 2008). ABD'nin 12 eyaletinden 1995-2007 arasında toplanan bal arısı örneklerinde N. ceranae yaygın bulunmuş; on yıl önce toplanmış arılarda da görülmesi, parazitin asıl konağı A. cerana'dan A. mellifera'ya bilinenden önce geçtiğini göstermiştir (Chen ve ark., 2008).
2010'da yayımlanan bir derleme, N. ceranae'nin Avrupa arılarını ilk kez ne zaman ve nerede enfekte ettiğinin bilinmediğini, ancak bunun büyük olasılıkla yirmi yıl ya da daha uzun süredir sürdüğünü yazar (Fries, 2010). Aynı derlemede taslak genom montajı da dahil olmak üzere genetik alandaki yeniliklere değinilir ve parazitin Avrupa arıları üzerindeki etkilerinin daha çok araştırılması gerektiği vurgulanır (Fries, 2010).
Sessiz bir çöküş
Aynı yıllarda bal arılarının kovanlarından açıklanamayan biçimde kaybolduğu, güçlü kolonilerin aniden zayıflayıp öldüğü bildiriliyordu (Higes ve ark., 2008). Saha koşullarında yürütülen bir çalışma, doğal N. ceranae enfeksiyonunun kolonilerin ani çöküşüne yol açabildiğini ilk kez göstermiş ve enfeksiyon ile koloni ölümleri arasında doğrudan bir ilişki kurmuştur (Higes ve ark., 2008).
Bu çalışmada zayıflama belirtileri, ana arı enfekte arıların kaybını karşılayamaz hâle gelene kadar ortaya çıkmamış; uzun ve belirtisiz kuluçka dönemi çöküşten önce açık işaretlerin görülmemesini açıklamıştır (Higes ve ark., 2008). Enfekte bir koloninin yakınındaki koloniler de enfekte olmuştur (Higes ve ark., 2008). Yazarlar N. ceranae ile, sürekli erişkin arı kaybı, kesintisiz yavru yetiştirme ve yeterli polen ile bal bulunmasına karşın kış ya da erken ilkbaharda koloni kaybıyla seyreden uzun kuluçkalı bir sendrom arasında Koch postülatlarını kurduklarını bildirmiştir (Higes ve ark., 2008).
2018 tarihli bir derleme, enfeksiyonun açık klinik belirtiler vermemesinin onu arıcının gözünden uzun süre saklayabildiğini yazar (Martín-Hernández ve ark., 2018). Aynı derlemeye göre çevre koşulları, arıcılık uygulamaları, arı genetiği, pestisitler ve öteki patojenlerle etkileşim hastalığın seyrini doğrudan etkiler; derleme konuyu, profesyonel arıcılığın yaygın olduğu ve bu patojenin önemli bir tehdit olarak bildirildiği Akdeniz ülkelerinin bakışından ele alır (Martín-Hernández ve ark., 2018).
Yerini mi alıyor, yanında mı yaşıyor
N. ceranae bazı Avrupa arı popülasyonlarında N. apis'in yerini alıyor görünüyordu; derlemeye göre bu bir bilmeceydi, çünkü yeni parazitin sporları N. apis'inkiler kadar dayanıklı değildir (Fries, 2010). Bireysel arı ve koloni düzeyindeki virülans verileri de çelişkiliydi; yazar bunun, parazitin etkisinin ortamdan ortama değişmesinden kaynaklanabileceğini belirtir (Fries, 2010).
İspanya'daki profesyonel arılıklarda yapılan çalışmada yer değiştirme hipotezi desteklenmemiş, ancak N. ceranae incelenen her düzeyde daha yüksek yaygınlık göstermiştir (Martín-Hernández ve ark., 2012). Kuzeydoğu Almanya'da 2005-2016 arasında 23 arılıktaki yaklaşık 230 koloninin ilkbahar ve sonbaharda örneklendiği, toplam 5.600 örneklik kohort çalışmasında N. ceranae enfeksiyonları anlamlı biçimde artmıştır (Gisder ve ark., 2017). Hücre kültüründe N. ceranae 27 ve 33 °C'de N. apis'ten daha yüksek çoğalma potansiyeli göstermiş; sonbahar örneklerinde N. apis azalmış, ilkbahar örneklerinde ise anlamlı bir düşüş görülmemiş ve yazarlar genel bir yer değiştirmeyi desteklememiştir (Gisder ve ark., 2017).
Türkiye'den gelen veri farklı bir tablo çiziyor (Ivgin Tunca ve ark., 2016). 2011-2012'de 11 farklı yerdeki 99 arılıktan alınan 100 bal arısı örneğinde mikroskopi ve çoklu PCR ile yalnız N. ceranae bulunmuş, N. apis hiçbir örnekte saptanmamıştır (Ivgin Tunca ve ark., 2016). Yazarlar bunun Türkiye'de N. ceranae'nin N. apis'in yerini almış olabileceğine işaret ettiğini ve dönemsel, daha yoğun örnekleme gerektiğini belirtmiştir (Ivgin Tunca ve ark., 2016).
Küçük, A ve T bazlarına kaymış bir genom
2009'da N. ceranae'nin 7,86 megabazlık taslak genomu yayımlanmıştır (Cornman ve ark., 2009). Genomun yüzde 74'ü A ve T bazlarından oluşur ve çok sayıda tekrarlı öğe montajı zorlaştırmıştır (Cornman ve ark., 2009). Öngörülen 2.614 protein kodlayan dizinin 1.366'sının, genomu yayımlanmış yakın bir akraba olan mikrosporidyum Encephalitozoon cuniculi'de karşılığı bulunmuştur (Cornman ve ark., 2009). Yazarlar mikrosporidyumları ileri derecede türemiş bir mantar soyu olarak tanımlamış ve bu zorunlu parazitlerde virülans etkeni adayı olabilecek, gruba özgü genler belirlemiştir (Cornman ve ark., 2009).
Mikrosporidyumların mantarlar ağacındaki yeri mantarlar neden ayrı bir âlem yazısında, akraba bir parazitin ipek tarihindeki rolü pébrine ve Pasteur yazısında anlatılıyor. Bir mantar genomunun hangi adımlardan geçerek okunduğu mantar genomu nasıl dizilenir yazısında, bir maya genomunun baştan yazılması ise sentetik maya genomu yazısında. Bir böceğin taşıdığı mantarın ağaçlarda salgına dönüşmesi defne solgunluğu yazısında anlatılıyor. Buradaki bulgular belirli arılıklar, örnek koleksiyonları ve deney düzenleri için geçerlidir; yazı bir arı hastalığı yönetimi ya da ilaçlama rehberi değildir.
Bilimsel referanslar
Chen, Y. et al. (2008). Nosema ceranae is a long-present and wide-spread microsporidian infection of the European honey bee (Apis mellifera) in the United States. J Invertebr Pathol, 97(2), 186-8. PMID 17880997. DOI 10.1016/j.jip.2007.07.010.
Cornman, R.S. et al. (2009). Genomic analyses of the microsporidian Nosema ceranae, an emergent pathogen of honey bees. PLoS Pathog, 5(6), e1000466. PMID 19503607. DOI 10.1371/journal.ppat.1000466.
Fries, I. (2010). Nosema ceranae in European honey bees (Apis mellifera). J Invertebr Pathol, 103 Suppl 1, S73-9. PMID 19909977. DOI 10.1016/j.jip.2009.06.017.
Gisder, S. et al. (2017). Long-Term Temporal Trends of Nosema spp. Infection Prevalence in Northeast Germany: Continuous Spread of Nosema ceranae, an Emerging Pathogen of Honey Bees (Apis mellifera), but No General Replacement of Nosema apis. Front Cell Infect Microbiol, 7, 301. PMID 28730143. DOI 10.3389/fcimb.2017.00301.
Higes, M. et al. (2008). How natural infection by Nosema ceranae causes honeybee colony collapse. Environ Microbiol, 10(10), 2659-69. PMID 18647336. DOI 10.1111/j.1462-2920.2008.01687.x.
Ivgin Tunca, R. et al. (2016). Does Nosema ceranae Wipe Out Nosema apis in Turkey? Iran J Parasitol, 11(2), 259-264. PMID 28096862.
Klee, J. et al. (2007). Widespread dispersal of the microsporidian Nosema ceranae, an emergent pathogen of the western honey bee, Apis mellifera. J Invertebr Pathol, 96(1), 1-10. PMID 17428493. DOI 10.1016/j.jip.2007.02.014.
Martín-Hernández, R. et al. (2012). Microsporidia infecting Apis mellifera: coexistence or competition. Is Nosema ceranae replacing Nosema apis? Environ Microbiol, 14(8), 2127-38. PMID 22176602. DOI 10.1111/j.1462-2920.2011.02645.x.
Martín-Hernández, R. et al. (2018). Nosema ceranae in Apis mellifera: a 12 years postdetection perspective. Environ Microbiol, 20(4), 1302-1329. PMID 29575513. DOI 10.1111/1462-2920.14103.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.
Atıf yapılan kaynak: 9 | Yöntem: Editöryel Politika | Referanslar: Bibliyografya