Kahve Telvesinde Mantar Yetiştirme Araştırmaları

Kahvenin demlenmesinden geriye kalan ıslak tortu, şehirde her gün düzenli biçimde ortaya çıkan ve büyük bölümü çöpe giden bir organik akıştır. Bir derlemeye göre telve, kahve suyu, kabuk ve gümüş zar gibi kahve kökenli artıklar mikrobiyal biyoteknolojide düşük maliyetli substrat adayı olarak değerlendirilmektedir ve mevcut kanıtlar bunlar arasında telve içeren substratlarda mantar yetiştiriciliğini destekler yöndedir (Piotrowicz ve ark., 2026). Bu yazı telvenin laboratuvar ve deneme koşullarında nasıl davrandığını, hangi oranlarda sınandığını ve araştırmaların hangi sınırları bildirdiğini derliyor.

Telve neden substrat adayı sayılıyor

Telvenin çekiciliği iki yönlüdür: bol ve tek noktada toplanabilir olması, bir de selüloz ve lignin taşıyan bitkisel bir malzeme olması. Aynı derlemede bu akışların substrat maliyetini düşürebildiği, atık değerlendirmesini desteklediği ve geleneksel besin kaynaklarının bir bölümünü karşılayabildiği belirtilmiştir (Piotrowicz ve ark., 2026). Yazarlar sınırları da sıralamıştır: bileşimdeki değişkenlik, ön işlem ya da hidroliz gereksinimi, süreci standartlaştırmadaki zorluk ve işlem sonrası maliyetler (Piotrowicz ve ark., 2026). Substratın genel mantığı substrat nedir yazısında; telvenin de içinde olduğu daha geniş artık ailesi ise tarımsal atıklarla mantar yetiştirme yazısının konusu.

Kafein misele ne yapıyor

Telveyi sıradan bir bitkisel artıktan ayıran şey içindeki alkaloittir. İstiridye mantarının ticari bir suşuyla yürütülen çalışmada kafein varlığı agarda ve sıvı kültürde misel büyümesini baskılamış, substrattaki telve oranı arttıkça ticari ölçekli denemede misel gelişimi gecikmiş, meyve gövdesi oluşumu da gecikmiş ya da hiç görülmemiştir (Carrasco-Cabrera ve ark., 2019). Aynı çalışmada baskılanmaya karşın misel kafeini kısmen parçalamış, başlıca yol ardışık N-demetilasyonla teofilin ve 3-metilksantin üretimi olmuş, paraksantin ile teobromin de substratta birikmiştir (Carrasco-Cabrera ve ark., 2019). Yazarlar bu parçalama yeteneğinin Pleurotus cinsini kahve üretim atıklarının arıtımı açısından incelenmeye değer kıldığını belirtmiştir (Carrasco-Cabrera ve ark., 2019).

Buradan çıkan pratik gözlem şu: telve bir substrat bileşeni olarak sınanırken sorulan soru yalnız karbon miktarı değil, malzemenin kimyasının miseli ne kadar yavaşlattığıdır. Miselin büyüme biçimi hifa nedir yazısında anlatılıyor.

Hangi oranda karıştırıldığında ne oluyor

Telvenin tek başına mı yoksa karışım içinde mi kullanıldığı sonucu değiştiriyor. Buğday sapı, karton ve telveden yedi substrat formülasyonunun denendiği çalışmada sapa telve eklenmesi misel yayılımını artırmış, yarı yarıya sap ve karton karışımı ise iki Pleurotus türünde hem misel gelişimi hem primordiyum oluşumu için öne çıkan formülasyon olmuştur (Nguyen ve ark., 2020). Zeytin budama artığı ile telvenin birlikte sınandığı denemede beş karışımdan yalnız üçü ürün vermiş, telve ve budama artığının yüzde 66 oranında yer aldığı karışımlar verimsiz kalmıştır (Abou Fayssal ve ark., 2021). Aynı çalışmada lignin kaybı kontrol substratında yüzde 53,51, telve ve budama artığı içeren iki üretken karışımda ise yüzde 26,25 ve yüzde 46,15 ölçülmüştür (Abou Fayssal ve ark., 2021).

Düşük oranlarda tablo değişiyor. Buğday sapına hacimce yüzde 10 ile yüzde 20 arasında telve ve patates kabuğu eklenen çalışmada biyolojik verimlilik, üretim hızı ve verim bakımından kontrolle işlemler arasında fark bulunmamıştır (Torres-Martínez ve ark., 2024). Harcanmış mantar substratının telve, bakla artığı, antep fıstığı kabuğu ve buğday sapıyla harmanlandığı çalışmada telve içeren substratlar biyokütle üretimini 700,0-803,7 mg/g kuru ağırlık düzeyine çıkarmış, harcanmış substratın telve ya da buğday sapıyla birleşimi biyolojik verimlilikte yüzde 59,3-87,1 aralığına ulaşmıştır (Dedousi ve ark., 2025). Bir hasat döngüsünden çıkan malzemenin sonraki yolculuğu harcanmış mantar substratı ne olur yazısında.

Telveyi parçalayan enzimler

Telvenin mantar tarafından işlenmesi enzim işidir. Beyaz çürüklük mantarlarının telve içeren ortamlarda büyütüldüğü çalışmada Irpex lacteus, Pleurotus dryinus ve Trametes versicolor telveyi metabolize edebilmiş, üçü de kültür boyunca enzim salgılamıştır (Civzele ve ark., 2026). Aynı çalışmada T. versicolor 721,193 ± 41,72 U/L lakkaz aktivitesi göstermiş, telvedeki karbonhidrat azalması P. dryinus ile yüzde 43,32, T. versicolor ile yüzde 39,07 ve I. lacteus ile yüzde 35,55 olmuştur (Civzele ve ark., 2026). Bu enzim ailesinin çürüklük tipleriyle ilişkisi beyaz çürüklük ve kahverengi çürüklük yazısında, selüloz tarafı ise selülaz enzimi nedir yazısında ele alınıyor.

Katkı denemeleri ve bulaşan sorusu

Telve substratına mineral katkı eklenmesi de sınanmıştır. Telveye ağırlıkça yüzde 1, 5 ve 10 taban külü eklenen çalışmada yüzde 1 katkı misel süresini değiştirmemiş ama meyve gövdesi gelişimini 4 gün geciktirmiş, yüzde 5 katkıda misel 6 gün ve meyve gövdesi 7 gün gecikmiş, yüzde 10 katkıda gelişim tümüyle durmuştur (Hnydiuk-Stefan ve ark., 2024). Aynı çalışmada yüzde 1 ve yüzde 5 katkılı substratlarda yetişen meyve gövdelerinde krom, nikel ve kurşun düzeyleri kontrole göre düşük ölçülmüştür (Hnydiuk-Stefan ve ark., 2024). Uçucu kül ile yürütülen ayrı çalışmada yüzde 5 katkı misel ve meyve gövdesi gelişimini yavaşlatmış, yüzde 10 katkı meyve gövdesi oluşumunu tümüyle engellemiştir (Hnydiuk-Stefan ve ark., 2023).

Bu iki çalışma telve denemelerinde ölçülmesi gereken ikinci boyutu gösteriyor: substrata giren her malzeme, ürüne geçen element profilini de belirliyor. Aynı soru karbon ve azot dengesi tarafında substratta C/N oranı yazısında sürüyor.

Bu sonuçları okurken

Telve çalışmalarının ortak dili şudur: malzeme tek başına değil, oran, ön işlem ve tür birlikte değerlendirildiğinde anlam kazanıyor. Yukarıdaki sayılar belirli suşlar, belirli karışımlar ve belirli deney düzenleri için geçerlidir; bir üretim reçetesi ya da uygulama önerisi değildir. Derlemenin işaret ettiği standartlaştırma güçlüğü de sürüyor: aynı isimle anılan telve, kahvenin çeşidine, öğütme inceliğine ve demleme yöntemine göre farklı bir malzeme olabiliyor (Piotrowicz ve ark., 2026).

Bilimsel referanslar

Abou Fayssal, S. et al. (2021). Combined effect of olive pruning residues and spent coffee grounds on Pleurotus ostreatus production, composition, and nutritional value. PLoS One, 16(9), e0255794. PMID 34559813. DOI 10.1371/journal.pone.0255794.

Carrasco-Cabrera, C.P. et al. (2019). Caffeine metabolism during cultivation of oyster mushroom (Pleurotus ostreatus) with spent coffee grounds. Appl Microbiol Biotechnol, 103(14), 5831-5841. PMID 31115628. DOI 10.1007/s00253-019-09883-z.

Civzele, A. et al. (2026). Biological Degradation of Spent Coffee Grounds by White Rot Fungi. Microbiologyopen, 15(3), e70306. PMID 42077002. DOI 10.1002/mbo3.70306.

Dedousi, M. et al. (2025). Combined Effect of Spent Mushroom Substrate and Agro-Industrial Residues on Pleurotus columbinus Production and Intra-Cellular Polysaccharide Synthesis. BioTech (Basel), 14(2), 34. PMID 40407489. DOI 10.3390/biotech14020034.

Hnydiuk-Stefan, A. et al. (2023). Accumulation of pollutants from fly ash in Pleurotus ostreatus and a substrate based on coffee grounds by elemental analysis using the ICP-OES method and photometric method. Environ Sci Pollut Res Int, 30(37), 88197-88212. PMID 37436628. DOI 10.1007/s11356-023-28751-y.

Hnydiuk-Stefan, A. et al. (2024). Impact of bottom ash addition on Pleurotus ostreatus cultivation on coffee ground substrate. Sci Rep, 14(1), 31890. PMID 39738424. DOI 10.1038/s41598-024-83434-z.

Nguyen, T.M. et al. (2020). Effect of Different Culture Media, Grain Sources and Alternate Substrates on the Mycelial Growth of Pleurotus eryngii and Pleurotus ostreatus. Pak J Biol Sci, 23(3), 223-230. PMID 31944082. DOI 10.3923/pjbs.2020.223.230.

Piotrowicz, A. et al. (2026). The Use of Coffee Residues as Sustainable Cultivation Substrates in Microbial Biotechnology: Up-to-Date Review and Future Perspectives. Molecules, 31(13), 2382. PMID 42451749. DOI 10.3390/molecules31132382.

Torres-Martínez, B.D.M. et al. (2024). Bio-Valorization of Spent Coffee Grounds and Potato Peel as Substrates for Pleurotus ostreatus Growth. Foods, 13(23), 3774. PMID 39682846. DOI 10.3390/foods13233774.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.

Atıf yapılan kaynak: 9  |  Yöntem: Editöryel Politika  |  Referanslar: Bibliyografya