Harcanmış Mantar Substratı Ne Olur? Kompost, Yem, Biyogaz ve Enzim

Mantar toplandıktan sonra geriye, miselin aylarca içinde yaşadığı bir blok ya da bir yığın kompost kalır. Harcanmış substrattan biyogaz üretimini inceleyen bir çalışmada, üretilen her kilogram mantar için yaklaşık 5 kilogram harcanmış substrat oluştuğu belirtilir (Lin ve ark., 2014). Bu malzemeye İngilizce literatürde "spent mushroom substrate" ya da kısaca SMS denir. Çöp mü, ham madde mi? Bu yazıda derlenen araştırmalar ikinci soruya cevap arıyor.

Harcanmış substrat tam olarak nedir?

Substrat, mantarın üzerinde ve içinde büyüdüğü malzemedir: saman, talaş, kepek, kompost ya da bunların karışımı. Hangi malzemelerin neden seçildiğini substrat nedir yazısında anlattık. Bir tarla denemesinin tanımıyla mantar kompostu, yenilebilir mantarların hasadından sonra geriye kalan, canlılığını yitirmiş ve besince zengin çeşitli organik girdilerden oluşan kalıntı substrattır (Carrara ve ark., 2025).

Bu karışımın miktarı küçük değil. Ne kadar substrattan ne kadar ürün çıktığına dair hesabın bir örneği 100 gram mantar tozu için ne kadar substrat gerekir yazısında. Konuya genel bir bakış sunan bir görüş yazısında, dünya mantar üretiminin her yıl milyonlarca ton harcanmış substrat bıraktığı ve bu malzemenin döngüsel biyoekonomide yeterince değerlendirilmeyen bir kaynak olduğu vurgulanır (Martín ve ark., 2025). Aynı yazarlar harcanmış substratın biyorafineriler için bir ham madde olarak yeniden konumlandırılmasını ve bunun için teknolojik, ekonomik ve mevzuata ilişkin adımlar atılmasını önerir (Martín ve ark., 2025).

Toprağa dönüş: kompost ve toprak düzenleyici

Akla gelen ilk kullanım toprağa geri vermek. Bahar buğdayıyla yapılan bir tarla denemesinde harcanmış mantar kompostu eklenen parsellerde tane verimi yaklaşık yüzde 40 artmıştır (Carrara ve ark., 2025). Aynı denemede bu uygulama arbusküler mikorizal mantarların köklere yerleşme düzeyini yüzde 25-40 kadar azaltmış, tanedeki fosfor, potasyum ve magnezyum derişimini yaklaşık yüzde 10, bor derişimini ise yaklaşık yüzde 45 düşürmüştür (Carrara ve ark., 2025). Yazarlar bu tabloyu, verim artarken mineral besinlerin tanede "seyrelmesi" ve mikoriza ilişkisindeki gerilemeyle açıklamıştır (Carrara ve ark., 2025).

Fide yetiştirme tarafında sonuçlar karışımın oranına bağlı. Çeltik fidesiyle 21 gün süren bir saksı denemesinde harcanmış mantar kompostunun çeltik toprağıyla farklı oranlarda karıştırıldığı beş uygulama karşılaştırılmış; hacimce yüzde 50 kompost içeren karışım dışarıdan gübre verilmeden fide büyümesini ve canlılığını artırmıştır (Zeng ve ark., 2023). Aynı denemede kompost eklenmesi toprakta mikrobiyal etkinliği artırmış ve bitki büyümesini destekleyen bakteri ve mantarların fide kök çevresinde daha fazla bulunmasıyla ilişkili bulunmuştur (Zeng ve ark., 2023).

İki çalışma yan yana konduğunda ortaya çıkan ders şu: harcanmış substrat toprağa atılınca kendiliğinden "iyi" ya da "kötü" olmuyor; hangi bitkiye, hangi oranda ve hangi ölçütle bakıldığına göre sonuç değişiyor. Mantarların toprakta besin döngüsündeki genel yerini mantarların çevresel rolü ve misel ağı yazısında bulabilirsiniz.

Hayvan yemi araştırmaları

Harcanmış substrat, geviş getiren hayvanlarda kaba yemin bir kısmının yerine kullanılıp kullanılamayacağı sorusuyla da incelenir. İstiridye mantarı üretiminden kalan substratın üre ve melasla zenginleştirilip keçi rasyonunda fil otunun yerine yüzde 0, 20, 35 ve 50 oranında kullanıldığı hayvan çalışmasında, substrat oranı arttıkça kuru madde alımı doğrusal olarak artmış, kuru madde, organik madde ve ham protein sindirilebilirliği ise azalmıştır (Crisostomo ve ark., 2025). Aynı çalışmada koyun işkembe sıvısıyla yapılan laboratuvar fermentasyonunda substrat oranı arttıkça gaz, metan ve kısa zincirli yağ asidi üretimi doğrusal olarak düşmüştür (Crisostomo ve ark., 2025). Yazarlar yüzde 20 oranında, üre ve melasla desteklenmiş substratın besin kullanımı ve fermentasyonu kontrol rasyonuna yakın tuttuğunu bildirmiştir (Crisostomo ve ark., 2025).

Bu tür çalışmalar hayvan beslemesi alanına aittir ve rasyon kararları o alanın uzmanlarının işidir. Buradaki amaç, malzemenin araştırmalarda hangi sorularla sınandığını göstermek.

Biyogaz: oksijensiz ortamda parçalanma

Harcanmış substratın mezofilik anaerobik sindirimde biyogaza dönüştürülebildiği, termofilik koşulları sınayan bir çalışmanın girişinde belirtilir (Xiao ve ark., 2018). Termofilik koşullarda yürütülen kesikli bir anaerobik sindirim denemesi 12 gün sürmüştür (Xiao ve ark., 2018). Bu denemede kümülatif metan verimi gram uçucu katı madde başına 177,69 mililitreye ulaşmış, selülozun yüzde 47,53'ü ve hemiselülozun yüzde 55,08'i parçalanmıştır (Xiao ve ark., 2018). Yazarlar bu yöntemi harcanmış substratı değerlendirmek için uygulanabilir bulmuştur (Xiao ve ark., 2018).

Tek başına kullanıldığında bir sorun da var. Katı faz anaerobik sindirim denemesinde harcanmış substratın kolay parçalandığı, bunun uçucu yağ asidi birikimine ve pH düşüşüne yol açarak süreci baskıladığı gözlenmiştir (Lin ve ark., 2014). Buğday samanıyla birlikte sindirildiğinde kilogram uçucu katı madde başına 269 L kümülatif metan verimi elde edilmiş; bu değer yalnız substratla elde edilenin 23 katıdır (Lin ve ark., 2014).

Enzim geri kazanımı ve ikinci ürün

Substratı yeniden kullanmanın bir yolu da üzerinde yeni mantar suşları yetiştirip salgıladıkları enzimi toplamak. İstiridye mantarı üretiminden kalan substratın buğday kepeği ve soya unuyla karbon/azot oranı 10, 20 ve 30 olacak biçimde desteklendiği laboratuvar çalışmasında beş farklı mantar suşu bu substrat üzerinde art arda yetiştirilmiştir (Economou ve ark., 2017). Bu çalışmada suşların hepsi desteklenmemiş substratta daha hızlı büyümüş, lakkaz etkinliği ise destekleme ile artmış ve bir istiridye mantarı türünde karbon/azot oranı 20'de gram başına 44.363 ünite ile tepe değerine ulaşmıştır (Economou ve ark., 2017). Aynı çalışma desteklenmiş substratın bazı suşlarda yeni meyve gövdesi oluşumuna da imkân verdiğini bildirmiştir (Economou ve ark., 2017). Lakkazın ne olduğunu ve neden bu kadar çok alanda araştırıldığını lakkaz enzimi nedir yazısında anlattık.

Kirli toprak ve su: biyoremediasyon denemeleri

Kirleticiler tarafında tablo tek yönlü değil. Bir bağ toprağında dört fungisitle yapılan laboratuvar çalışmasında kompostlaşmış harcanmış substrat eklenen toprakta bütün fungisitlerin parçalanma hızı eklenmemiş toprağa göre azalmış, yarılanma süreleri penkonazol için bin katın üzerinde uzamıştır (Marín-Benito ve ark., 2012). Yazarlar sonuçları her substratın organik karbon içeriğinin fungisit tutulumunu ve biyoyararlanımını, mikrobiyal etkinliğin ise parçalanmayı belirlemesiyle açıklamış ve farklı özellikteki substratların bir fungisitin parçalanmasını hızlandırabileceği gibi yavaşlatabileceğini de vurgulamıştır (Marín-Benito ve ark., 2012).

Maden atık suyu tarafında daha net bir sonuç var. Metal ve sülfat içeren asidik maden drenajıyla yapılan kesikli denemede yüzde 40 kırılmış kireç taşı, yüzde 30 harcanmış mantar kompostu, yüzde 20 aktif çamur ve yüzde 10 odun yongasından oluşan karışım manganez, bakır, kurşun ve çinkoyu yüzde 89-100 oranında, demiri ise yüzde 65 oranında uzaklaştırmıştır (Muhammad ve ark., 2017). Aynı çalışmada kompost, sülfat indirgeyen bakteriler için temel karbon kaynağı işlevi görmüş ve manganezin organik malzemeye tutunduğu düşünülmüştür (Muhammad ve ark., 2017).

Mantarların kendisinin plastik gibi dirençli malzemeleri parçalama kapasitesi ise ayrı bir araştırma alanı; plastik parçalayan mantarlar yazısı o tarafı ele alıyor.

Genellemeden önce

Bu yazıdaki bulguların hepsi belirli bir substrat, bir mantar türü ve bir deney düzeni için geçerli. Kompostlaşmış ve taze harcanmış substratın aynı bağ toprağında fungisitlerle farklı davrandığı yukarıdaki çalışmada görülüyor (Marín-Benito ve ark., 2012). Substratın başlangıçta nasıl hazırlandığı da hikâyenin parçası; pastörizasyon ile sterilizasyon arasındaki farkı substrat hazırlama: pastörizasyon mu, sterilizasyon mu yazısında anlattık. Bir çalışmada verim artıran bir uygulamanın başka bir ölçütte gerilemeye yol açabildiğini buğday denemesi açıkça gösteriyor (Carrara ve ark., 2025). Harcanmış substrat bu yüzden tek bir çözüm değil, her kullanım için ayrı sınanması gereken bir ham madde olarak okunmalı. Substrat kullanılmadan önceki aşamada mantarın hangi koşullarda meyve verdiği meyve gövdesi oluşumunu tetikleyen koşullar yazısının konusu.

Bilimsel referanslar

Carrara, J.E. et al. (2025). Application of spent mushroom compost enhances wheat yield but reduces mycorrhizal associations and grain nutrient concentration. Mycorrhiza, 35(6), 67. PMID 41288789. DOI 10.1007/s00572-025-01235-2.

Crisostomo, J.C.A. et al. (2025). In Vivo and In Vitro Digestibility and Fermentation Characteristics of Spent Mushroom Substrate (Pleurotus ostreatus) as a Feed Resource for Small Ruminants. Anim Sci J, 96(1), e70112. PMID 41074850. DOI 10.1111/asj.70112.

Economou, C.N. et al. (2017). Valorization of spent oyster mushroom substrate and laccase recovery through successive solid state cultivation of Pleurotus, Ganoderma, and Lentinula strains. Appl Microbiol Biotechnol, 101(12), 5213-5222. PMID 28361237. DOI 10.1007/s00253-017-8251-3.

Lin, Y. et al. (2014). Solid-state anaerobic co-digestion of spent mushroom substrate with yard trimmings and wheat straw for biogas production. Bioresour Technol, 169, 468-474. PMID 25084045. DOI 10.1016/j.biortech.2014.07.020.

Marín-Benito, J.M. et al. (2012). Dissipation of fungicides in a vineyard soil amended with different spent mushroom substrates. J Agric Food Chem, 60(28), 6936-45. PMID 22715816. DOI 10.1021/jf301322h.

Martín, C. et al. (2025). Exploiting the Biorefinery Potential of Spent Mushroom Substrate: The Time to Do It Is Now. Molecules, 30(23), 4518. PMID 41375116. DOI 10.3390/molecules30234518.

Muhammad, S.N. et al. (2017). Passive bioremediation technology incorporating lignocellulosic spent mushroom compost and limestone for metal- and sulfate-rich acid mine drainage. Environ Technol, 38(16), 2003-2012. PMID 27745113. DOI 10.1080/09593330.2016.1244568.

Xiao, Z. et al. (2018). Anaerobic digestion of spent mushroom substrate under thermophilic conditions: performance and microbial community analysis. Appl Microbiol Biotechnol, 102(1), 499-507. PMID 29079864. DOI 10.1007/s00253-017-8578-9.

Zeng, G. et al. (2023). Compost with spent mushroom substrate and chicken manure enhances rice seedling quality and reduces soil-borne pathogens. Environ Sci Pollut Res Int, 30(31), 77743-77756. PMID 37258808. DOI 10.1007/s11356-023-27681-z.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.

Atıf yapılan kaynak: 9  |  Yöntem: Editöryel Politika  |  Referanslar: Bibliyografya