Şimşir Yanıklığı: İngiliz Bahçesinden Hazar Ormanlarına

Şimşir, Avrupa bahçelerinin budanmış çitlerinin, labirentlerinin ve geometrik parterlerinin bitkisidir; Türkiye'de ise aynı zamanda Karadeniz ve Akdeniz dağlarında doğal orman oluşturan bir ağaççıktır. 1994'te İngiltere'de bir bahçede şimşir yapraklarını döktüren yeni bir hastalık fark edildi. Otuz yıl içinde bu hastalık Avrupa'yı, Kuzey Amerika'yı ve İran'ın Hazar ormanlarını dolaştı. Bu yazı şimşir yanıklığının etkeni olan iki kardeş mantar türünün öyküsünü, hastalığın fidan ticaretiyle nasıl taşındığını ve genetik verilerin bu yayılma hakkında ne söylediğini anlatıyor.

İngiliz bahçesinde ilk kayıt

Calonectria pseudonaviculata ve Calonectria henricotiae'nin yol açtığı şimşir yanıklığı, 1994'te Birleşik Krallık'ta ilk görüldüğünden beri bahçelerde yıkıcı etkiler yapmıştır; hastalık şimşir ailesinden (Buxaceae) Sarcococca ve Pachysandra cinslerini de etkiler (Daughtrey, 2019). Aynı derlemeye göre C. pseudonaviculata büyük olasılıkla Doğu Asya'dan bir süs bitkisi üzerinde fidan ticaretiyle Avrupa'ya, oradan Batı Asya'ya ve Kuzey Amerika'ya taşınmıştır; C. henricotiae ise şimdiye kadar yalnız Avrupa'da görülmüştür (Daughtrey, 2019).

Hastalık 1990'larda İngiltere'de tek bir yerde belgelendikten sonra Avrupa'nın, Asya'nın, Yeni Zelanda'nın ve Kuzey Amerika'nın her yerinden bildirilmiş; etkenin farklı coğrafi dağılımı olan iki ayrı kardeş tür olduğu gösterilmiştir (LeBlanc ve ark., 2018). Mantarın uzun ömürlü dayanma yapıları oluşturduğu ve enfeksiyonun aşı yoğunluğuna, sıcaklığa ve neme bağlı olduğu bulunmuştur (LeBlanc ve ark., 2018).

Cylindrocladium'dan Calonectria'ya

Hastalığın ilk yıllarında etkenin adı Cylindrocladium buxicola idi. İngiltere'de yapılan bir çalışmada bu mantarın şimşirde şiddetli yaprak ve sürgün yanıklığı yaptığı, konukçu yelpazesinin yalnız Buxus ile sınırlı kalmayıp Sarcococca'yı da kapsadığı ve denenen 10 şimşir türü ve çeşidinin hiçbirinin hastalığa bağışık olmadığı bulunmuştur (Henricot ve ark., 2008). Bir mantarın eşeysiz evresine verilen Cylindrocladium gibi adların eşeyli evrenin cins adıyla, burada Calonectria ile birleştirilmesinin arka planı bir mantar, bir isim yazısında anlatılıyor.

Çiftleşemeyen iki kardeş

İki türün eşleşme tipi genleri incelendiğinde dört kıtadan toplanan 268 izolatın hepsinde tek bir eşleşme tipi bulunmuş: C. henricotiae izolatlarının tümü MAT1-1, C. pseudonaviculata izolatlarının tümü MAT1-2 taşımıştır (Malapi-Wight ve ark., 2019). Filogenomik tahminler iki türün yaklaşık 2,1 milyon yıl önce ayrıldığını göstermiştir (Malapi-Wight ve ark., 2019).

Tüm genom dizilemesi bu tabloyu destekler. Dört kıtadan 67 C. pseudonaviculata izolatında 1608, Avrupa'dan 13 C. henricotiae izolatında 1017 tek nükleotit polimorfizmi bulunmuş; türler arasında ortak polimorfizm bulunmaması iki kardeş tür arasında gen akışı olmadığını göstermiştir (LeBlanc ve ark., 2021). C. pseudonaviculata içinde dört genetik küme tanımlanmıştır (LeBlanc ve ark., 2021).

Amerika'ya geçiş

Hastalık ABD'de ilk kez 2011'de belgelenmiş ve 30 eyalete yayılmıştır; 21 eyaletten 218 izolatın incelenmesinde hepsi C. pseudonaviculata çıkmış, yalnız MAT1-2 eşleşme tipi görülmüş ve popülasyonun klonal bir yapıda olduğu bulunmuştur (Castroagudín ve ark., 2020). ABD'de şimşirin toptan değerinin yalnız bu ülkede yılda 126 milyon dolar olduğu bildirilir (Daughtrey, 2019).

Bahçeden ormana: Hazar kıyısı

Hastalık süs bitkisi olarak dikilen şimşirlerle sınırlı kalmadı. İran'ın kuzeyinde, Elburz Dağları'nı kaplayan Hazar ormanlarında doğal olarak yetişen Buxus sempervirens subsp. hyrcana'da 2012 yazında ani bir yaprak ve sürgün yanıklığı görülmüş; Gilan ve Mazandaran bölgelerinden toplanan örneklerden C. pseudonaviculata ayrılmıştır (Mirabolfathy ve ark., 2013).

Türkiye de şimşir bakımından zengin bir ülkedir. Ülke genelinde yapılan bir envanterde 24 ilde şimşir varlığı saptanmış; B. sempervirens'in Rize, Trabzon ve Giresun'da ve Batı Karadeniz'de büyük ormanlar oluşturduğu, ancak son 10-15 yılda bu orman varlığının büyük bir kısmının yok olduğu belirtilmiştir (Sarı ve ark., 2023). Bu kaybın nedenleri o çalışmanın özetinde ayrıca ele alınmamıştır.

Henüz ulaşmadığı yerler

İklim modelleri hastalığın henüz ulaşmadığı yerleri de haritalar. Süreç temelli ve korelatif modellerin ortak haritası, doğu ve güney Avrupa'nın henüz istila edilmemiş bölgelerini ve Kuzey Amerika'nın güneydoğu, orta batı ve Pasifik kıyısı bölgelerini iklim bakımından C. pseudonaviculata'nın yerleşmesine uygun bulmuş; Buxus ve akrabalarının doğal olarak yetiştiği bölgelerin çoğunun da risk altında olduğunu göstermiştir (Barker ve ark., 2022).

Fidan ve odun ticaretiyle taşınan başka ağaç hastalıklarının öyküleri çınar kanser lekesi, servi kanseri ve dişbudak geriliği yazılarında anlatılıyor. Bir tahıl hastalığında ıslahla gelen direnç geninin nasıl başka bir mantara kapı açtığı ise Victoria yanıklığı yazısında.

Bilimsel referanslar

Barker, B.S. et al. (2022). Potential Distribution of Invasive Boxwood Blight Pathogen (Calonectria pseudonaviculata) as Predicted by Process-Based and Correlative Models. Biology (Basel), 11(6), 849. PMID 35741370. DOI 10.3390/biology11060849.

Castroagudín, V.L. et al. (2020). One Clonal Lineage of Calonectria pseudonaviculata Is Primarily Responsible for the Boxwood Blight Epidemic in the United States. Phytopathology, 110(11), 1845-1853. PMID 32584205. DOI 10.1094/PHYTO-04-20-0130-R.

Daughtrey, M.L. (2019). Boxwood Blight: Threat to Ornamentals. Annu Rev Phytopathol, 57, 189-209. PMID 31283434. DOI 10.1146/annurev-phyto-082718-100156.

Henricot, B. et al. (2008). Studies on the Control of Cylindrocladium buxicola Using Fungicides and Host Resistance. Plant Disease, 92(9), 1273-1279. DOI 10.1094/PDIS-92-9-1273.

LeBlanc, N. et al. (2018). Boxwood blight: an ongoing threat to ornamental and native boxwood. Appl Microbiol Biotechnol, 102(10), 4371-4380. PMID 29610965. DOI 10.1007/s00253-018-8936-2.

LeBlanc, N. et al. (2021). Population Genomics Trace Clonal Diversification and Intercontinental Migration of an Emerging Fungal Pathogen of Boxwood. Phytopathology, 111(1), 184-193. PMID 33048629. DOI 10.1094/PHYTO-06-20-0219-FI.

Malapi-Wight, M. et al. (2019). Global distribution of mating types shows limited opportunities for mating across populations of fungi causing boxwood blight disease. Fungal Genet Biol, 131, 103246. PMID 31254611. DOI 10.1016/j.fgb.2019.103246.

Mirabolfathy, M. et al. (2013). Leaf Blight of Buxus sempervirens in Northern Forests of Iran Caused by Calonectria pseudonaviculata. Plant Dis, 97(8), 1121. PMID 30722506. DOI 10.1094/PDIS-03-13-0237-PDN.

Sarı, Ö. et al. (2023). Türkiye'nin Doğal Şimşir (Buxus sempervirens ve Buxus balearica) Lokasyonları. Uluslararası Tarım ve Yaban Hayatı Bilimleri Dergisi, 9(3), 311-333. DOI 10.24180/ijaws.1301528.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.

Atıf yapılan kaynak: 9  |  Yöntem: Editöryel Politika  |  Referanslar: Bibliyografya