İçeriğe geç

Tarih

Kitlesel Yok Oluşlarda Mantar Zirvesi

Permiyen ve Kretase sonundaki kitlesel yok oluşların ardından çökellerde görülen mantar zirveleri: palinolojik kanıtın tarihi, ormanların çöküşü, çarpma kışı, Colorado'daki yeni kesit ve memelilerin sıcakkanlılığıyla mantarlar arasında kurulan hipotez.

Permiyen döneminin son çökellerinden alınan organik madde, palinologlara beklenmedik bir şey göstermişti: olağandışı bolluklarda mantar kalıntısı (Visscher ve ark., 1996). Aynı çalışmaya göre bu birikim, çökelme ortamının denizel, gölsel ya da akarsu kökenli olmasından, flora bölgesinden ve iklim kuşağından bağımsızdı (Visscher ve ark., 1996). Felaket sonrası benzer bir mantar çoğalması Kretase'nin sonunda da izlendi (Baker ve ark., 2026). Bu yazı, iki büyük yok oluşun ardından gelen mantar zirvelerini ve bunların memelilerin sıcakkanlılığına uzanan bir hipotezle buluşmasını anlatıyor.

Permiyen sonu: ormanların çöküşü

Yazarlar bu mantar olayını, ağaç örtüsünün aşırı ölçüde kurumasının ve kara ekosistemlerinin önce dengesini yitirip sonra çökmesinin bir yansıması olarak yorumlamıştır (Visscher ve ark., 1996). Bu senaryo, Permiyen-Triyas krizinin Sibirya Trapları denen taşkın bazaltlarının hızlı püskürmesiyle atmosfer kimyasında doğan ağır değişikliklerle tetiklendiği öngörüsüyle uyumlu bulunmuştur (Visscher ve ark., 1996).

Bitki fosilleri ise beklenmedik bir gecikmeye işaret etti (Looy ve ark., 2001). Yaklaşık 250 milyon yıl önceki krize ait Doğu Grönland palinoloji verilerinde, kara ekosisteminin çöküşü ile Geç Permiyen'e özgü bitkilerin seçici yok oluşu arasında belirgin bir zaman farkı bulunmuştur (Looy ve ark., 2001). Aynı veride ekolojik kriz bitki çeşitliliğini başlangıçta azaltmak yerine artırmış; yazarlar gecikmeli bitki yok oluşlarını, habitatın adım adım yitirildiği modellerdeki “yok oluş borcu” yanıtlarına benzetmiştir (Looy ve ark., 2001).

Ormanların neden çöktüğüne dair bir açıklama da deneyle sınandı (Benca ve ark., 2018). Yok oluş aralığına ait fosil açık tohumlu polenlerindeki şekil bozuklukları, volkanizmanın ozon tabakasını aşındırmasıyla artan morötesi-B (UV-B) ışınımına bağlanıyordu (Benca ve ark., 2018). Yaşayan kozalaklı ağaçların Permiyen sonu için öngörülen UV-B düzeylerine maruz bırakıldığı deneyde yüksek UV-B altında polen bozukluğu sıklığı beş kat artmış; ağaçların hepsi hayatta kalmış ama kısırlaşmıştır (Benca ve ark., 2018). Yazarlara göre bu sonuç, bitkileri ve hayvanları doğrudan hedef almayan bir baskının da ormanları azaltıp besin ağlarını tekrar tekrar sarsabileceğini düşündürür (Benca ve ark., 2018).

Kretase sonu: çarpma kışı

Yaklaşık 66 milyon yıl önceki Kretase-Paleojen yok oluşunun, bugünkü Meksika'da Chicxulub'a çarpan bir asteroitle tetiklendiği düşünülür (Vellekoop ve ark., 2014). Teksas'taki Brazos Nehri kesitinden alınan çökellerde TEX86 paleotermometresiyle, çarpmayı izleyen aylar ile on yıllar içinde deniz yüzeyi sıcaklığında büyük bir düşüş belgelenmiştir (Vellekoop ve ark., 2014). Yazarlar bu soğumayı, stratosfere taşınan toz ve aerosollerin güneş ışığını kesmesinin doğrudan kanıtı olarak yorumlamış ve bu “çarpma kışının” deniz ve karadaki fotosentezi büyük ölçüde azaltarak yok oluşun büyük bir sürükleyicisi olabileceğini öne sürmüştür (Vellekoop ve ark., 2014).

Bitki örtüsünün tepkisi her yerde aynı değildi (Barreda ve ark., 2012). Patagonya'daki bir kesitin palinolojik analizinde, sınır aralığında neredeyse bütün bitki gruplarının çeşitliliği ve bolluğu belirgin biçimde düşmüş, ama yalnız birkaç palinomorf gerçekten yok olmuştur (Barreda ve ark., 2012). Yazarlar bu düşük yok oluş oranının Yeni Zelanda'daki gözlemlere benzediğini, kuzey ve güney yarım küre arasındaki farkın çarpma noktasına uzaklıkla, yarım küreler arasındaki şiddet farkıyla ya da ikisiyle ilişkili olabileceğini yazmıştır (Barreda ve ark., 2012).

Yeni Zelanda'dan sonra Colorado

Permiyen sonrası mantar çoğalması pek çok yerden belgelenmişken, Kretase sonrası bir mantar olayının kanıtı uzun süre Yeni Zelanda'daki tek bir alanla sınırlı kalmıştı (Baker ve ark., 2026). 2026'da yayımlanan çalışmada Colorado'daki Denver Havzası'ndan bir sınır kesiti incelenmiş ve Chicxulub çarpmasının hemen ardından gelen bir mantar sıçraması bulunmuştur (Baker ve ark., 2026). Yazarlara göre Kuzey Amerika'daki bu bulgu Yeni Zelanda kaydını doğrulamakta ve olayın küresel ölçekte yaşandığı yorumunu desteklemektedir (Baker ve ark., 2026).

Aynı kesitte, çarpmadan yaklaşık otuz bin ile on bin yıl önceye tarihlenen ve mantar bolluğunun uzun süre yüksek kaldığı bir Geç Kretase aralığı da saptanmıştır; bu aralık bölgedeki bir soğuma dönemiyle ve Hindistan'daki Deccan Trapları'nın yüksek hacimli Poladpur evresiyle aynı zamana denk gelir (Baker ve ark., 2026). Yazarlara göre önceki felaketlerden gelen kayıtlarla birlikte bu bulgular, mantarların ekosistem ölçeğindeki çöküşlerin ardından çoğu zaman çoğalabildiğini gösterir (Baker ve ark., 2026).

Sıcakkanlılık ve mantarlar: bir hipotez

Bu zirveler, mantarlarla omurgalıların evrimini birbirine bağlayan bir hipotezin dayanaklarından biri oldu (Casadevall, 2005). 2005'te yayımlanan bir makaleye göre mantarlar böceklerde, amfibilerde ve bitkilerde sık hastalık etkenidir, ama memelilerde ağır sistemik hastalıklara görece az yol açar (Casadevall, 2005). Yazara göre mantar türlerinin çoğu ortam sıcaklığında daha iyi büyüdüğünden, sıcakkanlı hayvanların yüksek vücut sıcaklığı pek çok mantar için ısıl bir engel oluşturuyor olmalıdır (Casadevall, 2005). Makale bu ısıl engelin bazı omurgalılarda sıcakkanlılığı seçen güçlü bir etken olmuş olabileceğini ve Kretase-Tersiyer sınırındaki ormansızlaşma ile mantar sporu artışının, mantar hastalıklarının dinozorların sonunda ve memelilerin yükselişinde rol oynamış olabileceğini düşündürdüğünü öne sürer (Casadevall, 2005).

Hipotez sonradan sayılarla sınandı (Robert ve ark., 2009). 144 cinsten 4.802 mantar suşunun ısı toleransının ölçüldüğü çalışmada suşların çoğu memeli vücut sıcaklığında büyüyememiş; böcek ve memelilerden alınan mantarlar toprak ve bitki izolatlarından daha yüksek ısı toleransı göstermiştir (Robert ve ark., 2009). Aynı çalışmada 30-40 °C aralığındaki her 1 °C'lik artış izolatların yüzde 6'sını daha dışarıda bırakmıştır (Robert ve ark., 2009).

2010'da yayımlanan bir modelleme çalışması, vücut sıcaklığını sabit tutmanın metabolik bedelini, çevresel mikroplara karşı ısıl bir dışlama bölgesi yaratmanın kazancıyla karşılaştırmış ve memeli vücut sıcaklıklarına yakın olan 36,7 °C'de bir optimum bulmuştur (Bergman ve ark., 2010). Yazarlar bu hesabın, ısıya dayalı içsel bir engelin memelilerin Tersiyer'deki başarısında payı olmuş olabileceği düşüncesiyle tutarlı olduğunu belirtir (Bergman ve ark., 2010).

Bu bulguları okurken

Mantar zirvelerine dair kanıt, çökellerdeki spor ve polenlerin sayıldığı palinolojik çalışmalara dayanır (Baker ve ark., 2026). Sıcakkanlılık bağlantısı ise ölçülmüş bir neden-sonuç değil, makalesinin başlığı bir soruyla biten bir hipotezdir (Casadevall, 2005). Mantar soylarının genel öyküsü mantarların evrimi ve fosil kayıtları yazısında, dev bir fosilin kimlik tartışması Prototaxites yazısında anlatılıyor. Ölü odunu hangi mantarların ayrıştırdığı beyaz ve kahverengi çürüklük yazısında, soğukkanlı hayvanları vuran güncel bir mantar salgını ise kitridiomikoz yazısında. Böcekleri vuran bir mikrosporidyumun konak değiştirme öyküsü bal arısında Nosema ceranae yazısında.

Bilimsel referanslar

Baker, R.P. et al. (2026). Fungal proliferation before and after the Cretaceous-Paleogene mass extinction event in North America. Proc Natl Acad Sci U S A, 123(20), e2536899123. PMID 42118843. DOI 10.1073/pnas.2536899123.

Barreda, V.D. et al. (2012). Cretaceous/Paleogene floral turnover in Patagonia: drop in diversity, low extinction, and a Classopollis spike. PLoS One, 7(12), e52455. PMID 23285049. DOI 10.1371/journal.pone.0052455.

Benca, J.P. et al. (2018). UV-B-induced forest sterility: Implications of ozone shield failure in Earth's largest extinction. Sci Adv, 4(2), e1700618. PMID 29441357. DOI 10.1126/sciadv.1700618.

Bergman, A. et al. (2010). Mammalian endothermy optimally restricts fungi and metabolic costs. mBio, 1(5), e00212-10. PMID 21060737. DOI 10.1128/mBio.00212-10.

Casadevall, A. (2005). Fungal virulence, vertebrate endothermy, and dinosaur extinction: is there a connection? Fungal Genet Biol, 42(2), 98-106. PMID 15670708. DOI 10.1016/j.fgb.2004.11.008.

Looy, C.V. et al. (2001). Life in the end-Permian dead zone. Proc Natl Acad Sci U S A, 98(14), 7879-83. PMID 11427710. DOI 10.1073/pnas.131218098.

Robert, V.A. et al. (2009). Vertebrate endothermy restricts most fungi as potential pathogens. J Infect Dis, 200(10), 1623-6. PMID 19827944. DOI 10.1086/644642.

Vellekoop, J. et al. (2014). Rapid short-term cooling following the Chicxulub impact at the Cretaceous-Paleogene boundary. Proc Natl Acad Sci U S A, 111(21), 7537-41. PMID 24821785. DOI 10.1073/pnas.1319253111.

Visscher, H. et al. (1996). The terminal Paleozoic fungal event: evidence of terrestrial ecosystem destabilization and collapse. Proc Natl Acad Sci U S A, 93(5), 2155-8. PMID 11607638. DOI 10.1073/pnas.93.5.2155.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.

Atıf yapılan kaynak: 9  |  Yöntem: Editöryel Politika  |  Referanslar: Bibliyografya