Mısır ve Tahılda Zearalenon: Tarladan Değirmene ve Yağa
Mısır ve tahılda zearalenon: Fusarium küflerinin ürettiği poliketidin gen kümesi, mantar için işlevi üzerine hipotezler, nem ve sıcaklık koşulları, kuru ve yaş öğütme, mısır yağı, ekstrüzyon ve Türkiye'de raftaki mısır ürünleri.
İçindekiler
Zearalenon suda pek çözünmez; mısır fabrikada parçalarına ayrıldığında da ıslatma sıvısında az, rüşeym, lif ve glüten akışlarında çok bulunur (Lauren ve ark., 1997). Fusarium küflerinin tahılda bıraktığı bu toksinin izi tarladan değirmene, oradan yağ şişesine ve ekstrüdere kadar sürülebiliyor. Önce molekülün kendisi.
Bir poliketit ve gen kümesi
Zearalenon, bazı Gibberella/Fusarium türlerinin ürettiği bir poliketit mikotoksindir ve ılıman bölgelerde Gibberella zeae bulaşmış tahıllarda doğal olarak bulunur (Kim ve ark., 2005). Molekülün sentezi için iki ayrı poliketit sentaz geni gerekir: indirgemeyen PKS13 ve indirgeyen PKS4 (Kim ve ark., 2005). Bu iki gen, birlikte ifade edilen yaklaşık 50 kb'lık bir DNA bölgesinde ZEB1 ve ZEB2 adlı iki genle yan yana durur; ZEB1 yolda beta-zearalenonolü zearalenona çeviren adımdan sorumludur, ZEB2 ise kümedeki genlerin yazılımını denetleyen bir düzenleyicidir (Kim ve ark., 2005). Kümenin yazılımı besin kıtlığı ve ortam pH'ı gibi kültür koşullarından güçlü biçimde etkilenmiştir (Kim ve ark., 2005).
Karbon zincirinin nasıl kurulduğu poliketit nedir yazısında, genlerin kümelenme mantığı mantarlarda sekonder metabolit gen kümeleri yazısında anlatılıyor. Mantarlar ayrıca özellikleri zearalenona benzeyen çok sayıda rezorsilik asit makrolaktonu (RAL) üretir (Viñas ve ark., 2025).
Mantar onu neden üretiyor
Zearalenonun bitki büyümesini uyardığı, mantarlarda eşeyli gelişimi uyardığı ve mantar büyümesini baskıladığı bildirilmiştir; bu etkiler molekülün bir mantar hormonu, bir bitki hormonu ya da bir virülans etmeni olduğu yönünde hipotezlere yol açmıştır (Viñas ve ark., 2025). Bu hipotezleri eleştirel olarak değerlendiren bir derleme, gen silme deneylerine ve canlılar arası etkileşimlerin sentez üzerindeki etkisine dayanarak zearalenonun Fusarium türlerini mikoparazitlere ve rakiplere karşı koruyan bir savunma metaboliti olduğunu savunur (Viñas ve ark., 2025). Yazarlara göre aynı akıl yürütme, başka bir Fusarium metaboliti olan fusaristatin A için de geçerlidir (Viñas ve ark., 2025).
Nem ve sıcaklık
Buğdaydan ayrılan iki Fusarium graminearum suşuyla yapılan bir modelleme çalışmasında küf, su aktivitesi 0,88 ile 0,99 arasında ve 4 ile 35 °C arasında ayarlanmış buğday bazlı ortamlarda büyütülmüş, zearalenon birikimi 10, 20 ve 30. günlerde ölçülmüştür (Ingram ve ark., 2025). Zearalenon üretimi için uygun sıcaklık hem ortamda hem buğdayda 25-30 °C bulunmuş; buğday tanesinde hem büyüme hem toksin üretimi ortama göre daha yüksek su aktivitesi istemiştir (Ingram ve ark., 2025). Yazarlar, buğdayda mikotoksin bulaşmasından uzak kalmak için su aktivitesinin 0,89'un altında tutulmasını ve 18-31 °C aralığına girilmemesini önermiştir (Ingram ve ark., 2025).
Değirmende rüşeym ve kepek
Endüstriyel bir mısır değirmeninde tane ile rüşeym, kepek, iri ve ince irmik, un ve yem unundan oluşan altı ürün akışı örneklenmiştir (Brera ve ark., 2006). Hem konvansiyonel hem organik lotlarda rüşeym, kepek ve yem ununda aflatoksin ve zearalenon yüzde 239 ile 911 arasında değişen oranlarda yoğunlaşmış; yazarlar bunu, bu ürünlerin düşük veriminin yanı sıra bulaşmanın tanenin dış kısımlarında toplanmasına bağlamıştır (Brera ve ark., 2006). Hammaddeden son ürünlere doğru dört kat ya da daha büyük bir azalma görülmüş, bulaşmış undan pişirilen polentada ise toksin düzeyi pişirmeyle değişmemiştir (Brera ve ark., 2006).
Yeni Zelanda'da yetişen mısırın ticari bir yaş öğütme tesisinden geçirildiği çalışmada suda iyi çözünen deoksinivalenol ve nivalenol yoğun ıslatma sıvısında kilogramda 8,8 mg'a kadar çıkmış, zearalenon ise aynı sıvıda kilogramda 0,6 mg'da kalırken rüşeym, lif ve glüten akışlarında 2,2-4,8 mg bulunmuştur (Lauren ve ark., 1997). Çalışmada incelenen tek mısır yağı örneğinde zearalenon kilogramda 4,6 mg ölçülmüştür (Lauren ve ark., 1997). Aynı tahılın başka bir Fusarium toksininin kireçle pişirmedeki yolu mısırda fumonisin yazısında, buğday değirmenindeki karşılığı buğdayda deoksinivalenol yazısında.
Avrupa'da mısır yağındaki zearalenon için 1126/2007 sayılı Komisyon Tüzüğü'yle bir üst sınır ve yeni geliştirilmiş uluslararası bir analiz standardı bulunduğu hâlde henüz sertifikalı bir referans malzeme yoktu (Riedel ve ark., 2021). Bu boşluğu kapatmak için hazırlanan ilk mısır rüşeym yağı referans malzemesinin zearalenon değeri, 13 uzman laboratuvarın katıldığı bir karşılaştırma eşliğinde kilogramda 362 ± 22 µg olarak belirlenmiştir (Riedel ve ark., 2021).
Ekstrüderde katkılı ve doğal örnek
Zearalenon katılarak hazırlanmış mısır irmiği çift vidalı ekstrüderde 120, 140 ve 160 °C'de ve yüzde 18, 22 ve 26 nemde işlendiğinde toksin anlamlı biçimde azalmış; karıştırıcı vidalarla azalma yüzde 66-83, karıştırıcı olmayan vidalarla yüzde 65-77 olmuştur (Ryu ve ark., 1999). Azalma 120 ve 140 °C'de 160 °C'ye göre daha büyük bulunmuş, nem içeriği belirgin bir etken olmamıştır (Ryu ve ark., 1999).
Doğal olarak bulaşmış kepekli buğday unuyla pilot ölçekte yapılan bir ekstrüzyon çalışmasının sonucu farklıdır: deoksinivalenol, nivalenol ve zearalenon derişimleri ekstrüzyonla pek değişmemiş, bazı koşullarda işlemden sonra daha yüksek bile ölçülmüştür (Scudamore ve ark., 2008). İki deney ne aynı tahılda ne aynı bulaşma biçimiyle yapılmıştır: toksin birinde mısır irmiğine sonradan katılmıştır (Ryu ve ark., 1999), ötekinde ise buğday tanesinin kendisinden gelir (Scudamore ve ark., 2008).
Türkiye'de raftaki mısır ürünleri
Türkiye'de 2024'te perakende marketlerden toplanan 80 işlenmiş mısır ürünü floresan dedektörlü yüksek performanslı sıvı kromatografisiyle analiz edildiğinde zearalenon örneklerin yüzde 13,8'inde, kilogramda 2,06-3,24 µg aralığında bulunmuş ve bütün değerler Avrupa Birliği üst sınırlarının çok altında kalmıştır (Daghan ve ark., 2026). Aynı örneklerde aflatoksin B1 yüzde 53,8 oranında saptanmış, örneklerin yüzde 3,8'i Avrupa Birliği'nin kilogramda 2 µg'lık sınırını aşmıştır (Daghan ve ark., 2026).
Aflatoksinin toprakta başlayan başka bir zinciri yer fıstığında aflatoksin yazısında. Aynı Fusarium cinsinin tahıllarda ölçülen başka iki toksin ailesi ise tahıllarda enniatin ve beauverisin yazısında.
Bilimsel referanslar
Brera, C. et al. (2006). Effect of industrial processing on the distribution of aflatoxins and zearalenone in corn-milling fractions. J Agric Food Chem, 54(14), 5014-5019. PMID 16819910. DOI 10.1021/jf060370s.
Daghan, S. et al. (2026). Deterministic and probabilistic risk assessment of aflatoxins and zearalenone in processed maize products marketed in Türkiye. Regul Toxicol Pharmacol, 171, 106183. PMID 42476443. DOI 10.1016/j.yrtph.2026.106183.
Ingram, B. et al. (2025). Fusarium graminearum and zearalenone in wheat: a water activity-temperature model. Fungal Biol, 129(4), 101572. PMID 40441792. DOI 10.1016/j.funbio.2025.101572.
Kim, Y.T. et al. (2005). Two different polyketide synthase genes are required for synthesis of zearalenone in Gibberella zeae. Mol Microbiol, 58(4), 1102-1113. PMID 16262793. DOI 10.1111/j.1365-2958.2005.04884.x.
Lauren, D.R. & Ringrose, M.A. (1997). Determination of the fate of three Fusarium mycotoxins through wet-milling of maize using an improved HPLC analytical technique. Food Addit Contam, 14(5), 435-443. PMID 9328527. DOI 10.1080/02652039709374549.
Riedel, J. et al. (2021). Development and certification of a reference material for zearalenone in maize germ oil. Anal Bioanal Chem, 413(21), 5483-5491. PMID 34287657. DOI 10.1007/s00216-021-03532-z.
Ryu, D. et al. (1999). Stability of zearalenone during extrusion of corn grits. J Food Prot, 62(12), 1482-1484. PMID 10606157. DOI 10.4315/0362-028x-62.12.1482.
Scudamore, K.A. et al. (2008). Fate of the Fusarium mycotoxins, deoxynivalenol, nivalenol and zearalenone, during extrusion of wholemeal wheat grain. Food Addit Contam Part A, 25(3), 331-337. PMID 18311623. DOI 10.1080/02652030701658365.
Viñas, M. & Karlovsky, P. (2025). A comprehensive review of hypotheses about the biological function of zearalenone, and a new hypothesis for the function of resorcylic and dihydroxyphenylacetic macrolactones in fungi. Toxins (Basel), 17(5), 226. PMID 40423309. DOI 10.3390/toxins17050226.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.
Atıf yapılan kaynak: 9 | Yöntem: Editöryel Politika | Referanslar: Bibliyografya