İçeriğe geç

Güvenlik

Yer Fıstığında Aflatoksin: Kuraklıktan Fıstık Ezmesine

Yer fıstığında aflatoksin zinciri: kuraklık ve toprak sıcaklığının payı, hasat zamanı, tek tek tanelerdeki bulaşma, elle ve renkle ayıklama, kavurma, yağa geçiş ve fıstık ezmesi izlemeleri.

Bir kavanoz fıstık ezmesinin etiketinde yazmayan bir bilgi vardır: o fıstıkların toprakta geçirdiği son haftaların havası. Kuraklık ve sıcaklık stresi altında yetişen, görünürde hasarsız yer fıstıkları hasattan önce, daha toprağın içindeyken Aspergillus flavus ve aflatoksinle bulaşabilir (Cole ve ark., 1985). Toprak, hasat günü, tek tek taneler, ayıklama, kavurma, yağ ve kavanoz: her halkada ölçülen sayılar başka bir şey anlatıyor.

Kuraklık ve toprak sıcaklığı

Yetişme döneminin son haftalarında kuraklığa bırakılan hasarsız fıstıklarda, meyvenin çevresindeki toprak katmanının (geokarposfer) ortalama sıcaklığı için bulaşmanın üst sınırı 29,6 ile 31,3 °C, alt sınırı 25,7 ile 26,3 °C arasında bulunmuştur (Cole ve ark., 1985). Ortalama 29,6 °C'de yetişen kurak parsel fıstıkları yoğun biçimde bulaşmış, 31,3 °C'de yetişenler bulaşmamıştır (Cole ve ark., 1985).

Brezilyalı araştırmacıların iki sezon boyunca sulama düzeniyle stressiz, hafif ve şiddetli kuraklık kurduğu bir sera denemesinde tanelerdeki ortalama aflatoksin sırasıyla kilogramda 42, 316 ve 695,5 µg olmuştur (Martins ve ark., 2023). Aspergillus Flavi seksiyonu bütün tane örneklerinde bulunmuş; kuraklık hem topraktaki bu küflerin yoğunluğunu hem de tanelerdeki enfeksiyon oranını artırmış, tanelerde A. flavus, A. parasiticus ve A. pseudocaelatus tanımlanmıştır (Martins ve ark., 2023).

Hasat gününün payı

Aynı denemede olağan hasat gününden iki hafta ve bir hafta önce yapılan iki erken hasat da sınanmıştır (Martins ve ark., 2023). Ortalama aflatoksin daha erken olan hasatta kilogramda 9,9 µg, ikincisinde 334,3 µg, olağan hasatta 614,2 µg olarak ölçülmüş; verim ne kuraklıktan ne de hasat tarihinden anlamlı biçimde etkilenmiştir (Martins ve ark., 2023).

Türk araştırmacıların farklı hasat zamanlarını karşılaştırdığı bir çalışmada hasattan önce toprak nemi yüzde 5 ya da üzerinde olduğunda küfün aflatoksin ürettiği, toprak neminin bu oluşum için toprak sıcaklığından daha belirleyici göründüğü bildirilmiştir (Canavar ve ark., 2013). İlk iki, erken hasat zamanında aflatoksin oluşumu gözlenmemiş, yaygın olarak kullanılan üçüncü hasat zamanında ise belirgin bir aflatoksin sorunu ortaya çıkmıştır (Canavar ve ark., 2013). Hasat geciktikçe fıstığın yağında doymuş yağ asitlerinin oranı düşmüş, oleik asit miktarı yükselmiş; yazarlar tohum verimini de gözeterek hasadın eylül ortasından önce yapılmasını önermiştir (Canavar ve ark., 2013).

Taneden taneye büyük farklar

Bir lottaki ortalama, tek bir tanenin ne taşıdığını söylemez. Tayvan'da elektronik ayıklamadan geçmiş ticari lotlarda renk değiştirmiş taneler üç yıl boyunca her yıl 60'ar adet tek tek analiz edilmiş; aflatoksin içeren tanelerin oranı yüzde 61,7 ile 85,0 arasında değişmiş, tek tanedeki tepe değer 4040 ppb'ye çıkarken yıllık ortalamalar 32 ile 160 ppb arasında kalmıştır (Chiou ve ark., 1997). Aynı çalışmada Aspergillus parasiticus aşılanıp yüzde 100 bağıl nemde bekletilen tanelerde aflatoksin içeriği taneden taneye çok büyük sapmalar göstermiş ve tek bir tanede 945.000 ppb'ye ulaşmıştır (Chiou ve ark., 1997). Bulaşmanın birkaç tanede toplanmasının örneklemeyi nasıl zorlaştırdığı fındıkta aflatoksin yazısında, fındık lotları üzerinden anlatılıyor.

Elek, renk ve el ile ayıklama

Bir derlemeye göre ticari fıstıkta aflatoksin yükü, yüksek bulaşma taşıyan kısımları ya da ağır bulaşmış tek tek taneleri ayıran eleme, tane boylama, elektronik renk ayıklama, elle ayıklama ve zar soyma sonrası renk ayıklama gibi işlemlerle yönetilir (Dorner, 2008). Aynı derleme fıstıkta aflatoksinle birlikte çoğu zaman siklopiazonik asit de bulunduğunu ve iki toksinin de A. flavus tarafından üretildiğini belirtir (Dorner, 2008).

Filipinli araştırmacıların geliştirdiği yöntemde fıstıklar önceden ısıtılmış kavurucularda 140 °C'de 25 dakika kuru blanşlamadan geçirilmiş, zar soyulduktan sonra bulaşmış taneler elle ayrılmıştır (Galvez ve ark., 2003). Başlangıçta 300 ppb aflatoksin taşıyan hammaddeden aflatoksin saptanmayan fıstık elde edilmiş, doğrulama analizlerinde ayıklanmış sağlam fıstıklarda aflatoksin ya hiç bulunmamış ya da 15 ppb'nin altında kalmıştır (Galvez ve ark., 2003).

Tarlada kurulan bir rekabet de var. Toksin üretmeyen bir A. flavus suşunun, bulaşmaya elverişli koşullar gelmeden toprakta baskın popülasyon olarak yerleştirilmesine dayanan biyolojik kontrol, ilk ticari kullanımında çiftçi fıstıklarında aflatoksini ortalama yüzde 85, kabuğundan çıkarılmış yenilebilir sınıf fıstıkta yüzde 98'e varan oranda azaltmıştır (Dorner, 2008). Aynı fikrin bahçe denemeleri Antep fıstığında aflatoksin yazısında.

Kavurma ve yağa geçiş

Bir kavurma çalışmasında 180 °C'de kavrulan fıstıklarda aflatoksinin parçalanma oranı başlangıç derişimine bağlı çıkmış; kilogramda 35 µg'la başlayan örneklerde yüzde 55, 695 µg'la başlayanlarda yüzde 81 olmuştur (Martins ve ark., 2017). Kilogramda 85 µg taşıyan fıstıklar 160, 180 ve 200 °C'de kavrulduğunda azalma sırasıyla yüzde 61,6, 83,6 ve 89,7 bulunmuş; yazarlar kavurmanın tek başına fıstıktaki aflatoksini denetlemeye yetmediği sonucuna varmıştır (Martins ve ark., 2017).

Fıstığın bir kısmı da yağa gider. Osmaniye'deki dokuz fabrikadan toplanan fıstıkların hepsinde aflatoksin B1 kilogramda 26,7-234,7 µg aralığında bulunmuştur (Sahin ve ark., 2022). Endüstriyel yöntemle elde edilen yağlarda aflatoksin ölçülebilir düzeyde bulunmamış; aflatoksin B1'in yağa geçiş oranı ise çözücüyle ekstraksiyonda yüzde 9,0-79,8, kavrulmuş fıstığın soğuk preslenmesinde yüzde 11,3-75,3, doğrudan soğuk preslemede yüzde 9,3-77,6 olmuştur (Sahin ve ark., 2022).

Kavanozdaki ezme

Bir derlemeye göre ülkelerin çoğu gıda ve yemdeki aflatoksini kilogramda 20 µg ya da altına sınırlamıştır; fıstığın yetiştirildiği ve depolandığı bölgelerin çoğunda çevre koşulları bu kadar düşük derişimlere ulaşmayı zorlaştırır (Dorner, 2008). Zambiya'da 2012 ile 2014 arasında yürütülen bir izlemede 24 yerli ve ithal markaya ait 954 fıstık ezmesi kabı toplanmış, her örneğin sonucu aynı parti numaralı altı kabın altışar ELISA tekrarından gelen 36 ölçüme dayanmıştır (Njoroge ve ark., 2016).

Aflatoksin B1'i kilogramda 20 µg'ı aşan markaların oranı 2012'de yüzde 73, 2013'te yüzde 80, 2014'te yüzde 53 olmuş; tepe değerler sırasıyla 130, 10.740 ve 1000 µg'a ulaşmıştır (Njoroge ve ark., 2016). İzlemenin her yılında yeniden test edilen sekiz markanın hiçbiri ortalamada sürekli olarak bu sınırın altında kalmamıştır (Njoroge ve ark., 2016).

Aflatoksinin hindi yavrularındaki bir salgınla tanınma öyküsü ve o salgının yer fıstığı küspesiyle bağlantısı aflatoksinin keşfi yazısında. Mısırın öğütme hattında aflatoksinle yan yana ölçülen bir Fusarium toksini ise mısır ve tahılda zearalenon yazısında.

Bilimsel referanslar

Canavar, Ö. & Kaynak, M.A. (2013). Prevention of pre-harvest aflatoxin production and the effect of different harvest times on peanut (Arachis hypogaea L.) fatty acids. Food Addit Contam Part A, 30(10), 1807-1818. PMID 23889477. DOI 10.1080/19440049.2013.818720.

Chiou, R.Y. & Tsao, H.H. (1997). Aflatoxin content of single peanut kernels in commercial lots and in kernels artificially infected with Aspergillus parasiticus. J Food Prot, 60(7), 843-848. PMID 31026893. DOI 10.4315/0362-028X-60.7.843.

Cole, R.J. et al. (1985). Mean geocarposphere temperatures that induce preharvest aflatoxin contamination of peanuts under drought stress. Mycopathologia, 91(1), 41-46. PMID 3930968. DOI 10.1007/BF00437286.

Dorner, J.W. (2008). Management and prevention of mycotoxins in peanuts. Food Addit Contam Part A, 25(2), 203-208. PMID 18286410. DOI 10.1080/02652030701658357.

Galvez, F.C. et al. (2003). Manual sorting to eliminate aflatoxin from peanuts. J Food Prot, 66(10), 1879-1884. PMID 14572227. DOI 10.4315/0362-028x-66.10.1879.

Martins, L.M. et al. (2017). Kinetics of aflatoxin degradation during peanut roasting. Food Res Int, 97, 178-183. PMID 28578039. DOI 10.1016/j.foodres.2017.03.052.

Martins, L.M. et al. (2023). Assessment of early harvest in the prevention of aflatoxins in peanuts during drought stress conditions. Int J Food Microbiol, 405, 110336. PMID 37541018. DOI 10.1016/j.ijfoodmicro.2023.110336.

Njoroge, S.M. et al. (2016). A case for regular aflatoxin monitoring in peanut butter in Sub-Saharan Africa: lessons from a 3-year survey in Zambia. J Food Prot, 79(5), 795-800. PMID 27296427. DOI 10.4315/0362-028X.JFP-15-542.

Sahin, K. et al. (2022). Impact of different extraction processes on aflatoxin contamination in peanut oil. J Food Sci Technol, 59(7), 2741-2750. PMID 35734102. DOI 10.1007/s13197-021-05296-x.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.

Atıf yapılan kaynak: 9  |  Yöntem: Editöryel Politika  |  Referanslar: Bibliyografya