İçeriğe geç

Güvenlik

Antep Fıstığında Aflatoksin: Çatlak Kabuktan Kavurma Fırınına

Antep fıstığında aflatoksin üzerine: bahçedeki ilk bulaşma, erken çatlayan yeşil kabuk ve tohum zarı, işleme hattında yüzdürme ve ayıklama, Türkiye'deki ölçümler, zehirsiz Aspergillus suşlarıyla rekabet, kavurma ve fıstık ticaretindeki sınırlar.

Antep fıstığında aflatoksin, meyve daha ağaçtayken yeşil kabuğu çatlamış fıstıklarda yoğunlaşır; kabuk soyma sırasında bütün meyvelerin yeşil kabuğu atıldığında ise bulaşmış fıstığı ayırt ettiren bu iz de kaybolur (Hadavi ve ark., 2017). Bu yazı fıstığın kabuk katmanlarını sırayla izliyor: bahçedeki ilk bulaşmayı, erken çatlayan meyveleri, işleme hattındaki ayıklamayı, Türkiye'deki ölçümleri, zehirsiz suşlarla rekabeti, kavurmayı ve ticaretteki sınırları.

Bahçede başlayan bulaşma

Gelişmekte olan fıstık meyveleri üzerine 1976'da yayımlanan bir çalışmada Aspergillus flavus ve A. versicolor zayıf patojenler olarak tanımlanmış, ilki aflatoksin, ikincisi sterigmatosistin üretmiştir (Sommer ve ark., 1976). Yeşil kabuktaki küf lezyonlarını, sertleşmiş kabuğa rağmen tohumun istilası izlemiş; yazarlar hasattan önce başlayan enfeksiyonun kurutma yavaş kalırsa ya da depo nemli olursa hasattan sonra artacağını öngörmüştür (Sommer ve ark., 1976).

Meyvenin katmanları da toksinin nerede birikeceğini etkiler. Yeşil kabuğu alınmış tanelere tek tek A. flavus aşılanan bir deneyde yaralı taneler, aynı biçimde işlenen yarasız tanelerden 37 kat fazla aflatoksin içermiştir (Mahoney ve ark., 1996). Tohum zarı soyulmuş ama yaralanmamış tanelerde ne küf üremesi ne de aflatoksin saptanmış; yaralı yeşil kabuklarda yoğun küf üremesine rağmen kabukta aflatoksin bulunmamıştır (Mahoney ve ark., 1996). Tohum zarı da, yeşil kabuktan hazırlanan suda çözünen bir özüt de A. flavus'un aflatoksin üretimini bastırmıştır (Mahoney ve ark., 1996).

Erken çatlayan meyveler

Bir çalışmada fıstıklar yeşil kabuğun durumuna göre sağlam kabuklu, büyüme çatlaklı ve erken çatlamış olarak üç gruba ayrıldığında erken çatlamış fıstıklar daha çok bulaşmış, büyüme çatlaklılar daha az bulaşmış, sağlam kabuklular ise neredeyse temiz çıkmıştır (Hadavi, 2005). Hasat sırasında parlak yeşilimsi sarı floresan veren fıstıklarla aflatoksin içeriği arasında güçlü bir ilişki bulunmuş, içi kahverengileşmiş tanelerin aflatoksinle ilişkisi de doğrulanmıştır (Hadavi, 2005).

Aynı çalışmada uygunsuz taşıma ve bekletme, floresan veren fıstıkların oranını değiştirmiştir (Hadavi, 2005). Yani tarladaki ayrım, hasattan sonraki işlemlerle bulanıklaşabiliyor.

İşleme hattında ayıklama

İran'daki taze fıstık işleme tesislerinde ana akımdan ve ıskarta akımlarından sistematik örnek alınarak yaş ve kuru işleme yöntemleri karşılaştırılmıştır (Hadavi ve ark., 2017). Kuru yöntemde yeşil kabuğu yapışık kalan ıskartalar, hava akımıyla ayrılan hafif taneler ve son kontrolde elle ayıklananlar ana akımdan anlamlı ölçüde daha bulaşık bulunmuş; yaş yöntemde ise hatta giren ürünün kendisi yüksek bulaşma taşımıştır (Hadavi ve ark., 2017).

Ayıklama adımlarının payı da hesaplanmıştır. Su ile yüzdürme tankı aflatoksin uzaklaştırmanın yüzde 52,5'inden sorumlu bulunurken hava ile ayırma sisteminin payı yüzde 2,1'de kalmış; metal tamburlu yerine kauçuk tamburlu kabuk soyucudan sonra çalışan yapışık kabuk ayırıcı daha etkili bir ayıklama sağlamıştır (Hadavi ve ark., 2017).

Türkiye'de ölçümler

Türkiye'de 2007-2009 arasında üreticilerin kendi kontrolleri ya da ihracat belgesi için gönderdiği 3345 gıda örneğinin yüzde 94'ünde aflatoksin B1, Avrupa Birliği'nin kuruyemiş, kuru meyve ve tahıl ürünleri için uyguladığı kilogramda 2 µg'lık sınırın altında kalmış; sınırı aşan örnekler çoğunlukla kuruyemiş ve baharattır (Ulca ve ark., 2010). Antep fıstığında bu sınırı aşan örneklerin oranı 2007'de 207 örnekte yüzde 24, 2008'de 182 örnekte yüzde 38, 2009'da 24 örnekte yüzde 42 olmuştur (Ulca ve ark., 2010). Taramanın ürün grupları arasında kakao ürünleri de vardır (Ulca ve ark., 2010); kakaonun bir başka küf toksiniyle ilişkisi kakao ve çikolatada okratoksin A yazısında anlatılıyor.

Ambalajsız satılan 95 Antep fıstığı örneğinin yüzde 50,5'inde hem toplam aflatoksin hem aflatoksin B1 saptanmış, düzeyler 0,007 ile 7,72 ppb arasında değişmiştir (Set ve ark., 2010). Aynı çalışmada incelenen pul biberin kendi zinciri pul biber ve isotta mikotoksinler yazısında anlatılıyor.

Türkiye kökenli fıstık örneklerinde yapılan bir küf taramasında A. flavus ve A. tubingensis baskın iki tür olarak belirlenmiş; A. flavus suşları laboratuvarda aflatoksin üreten ve üretmeyen suşlardan oluşan karışık bir topluluk vermiştir (Anelli ve ark., 2024). Üretmeyen suşlar arasında, toksin gen kümesinde yeni bir genotip de saptanmıştır (Anelli ve ark., 2024).

Zehirsiz suşla rekabet

Aflatoksin üretmeyen A. flavus AF36 suşu, mısır ve pamuk tarlalarında kullanılan ürün biçimiyle araştırma fıstık bahçelerinde 2002-2005, ticari bahçelerde 2008-2011 yıllarında uygulanmıştır (Doster ve ark., 2014). Uygulama tekrarlandıkça bu suşun ait olduğu grup, işlem görmüş ticari bahçelerde topraktaki A. flavus izolatlarının yüzde 93'üne ulaşmış, buna karşın tanelerde çürüme sıklığı artmamıştır (Doster ve ark., 2014). Ticari bahçelerde hasat edilen fıstıklarda aflatoksinli örneklerin oranı, işlem görmeyen bahçelere göre yıla bağlı olarak yüzde 20 ile 45 arasında azalmıştır (Doster ve ark., 2014).

Kavurma ne kadar götürür

Laboratuvarda yürütülen bir kavurma çalışmasında denenen bütün koşullar aflatoksinleri bir ölçüde parçalamış, azalma yüzde 17 ile 63 arasında kalmıştır (Yazdanpanah ve ark., 2005). Parçalanma hem süreye hem sıcaklığa bağlı çıkmış; 150 °C'de iki saatlik kavurma aflatoksin B1'in yüzde 95'inden fazlasını parçalamış ama ortaya çıkan ürün yenebilir olmaktan çıkmıştır (Yazdanpanah ve ark., 2005). Doğal yoldan oluşan aflatoksinler ısıyla parçalanmaya daha dirençli bulunmuştur (Yazdanpanah ve ark., 2005).

Fındıkta kavurma ve zarın payı fındıkta aflatoksin yazısında, kuru incirde ultraviyole ayıklama kuru incirde aflatoksin yazısında anlatılıyor.

Ticaret ve sınırlar

Gıdalarda aflatoksin için izin verilen üst düzeyleri belirleyen 120'den fazla ülke vardır ve 1996-2010 dönemini inceleyen bir ağ analizine göre küresel fıstık pazarının yaklaşık yüzde 75'ini İran ve ABD paylaşmıştır (Bui-Klimke ve ark., 2014). Bu dönemde birçok ülke fıstık için aflatoksin düzenlemesi getirmiş ya da değiştirmiş, ABD giderek daha sıkı standartları olan ülkelere ihracat yapmış, ABD ürünü de aynı dönem boyunca İran ürününden tutarlı biçimde daha düşük aflatoksin taşımıştır (Bui-Klimke ve ark., 2014). Toksin ailesinin hindi yavrularındaki bir salgınla tanınma öyküsü aflatoksinin keşfi yazısında, sütteki yüzü ise süt ve peynirde aflatoksin M1 yazısında anlatılıyor.

Bilimsel referanslar

Anelli, P. et al. (2024). Monitoring fungi and mycotoxin potential in pistachio nuts of Turkish origin: A snap-shot for climate change scenario. Fungal Biol, 128(8 Pt B), 2431-2438. PMID 39653490. DOI 10.1016/j.funbio.2024.07.009.

Bui-Klimke, T.R. et al. (2014). Aflatoxin regulations and global pistachio trade: insights from social network analysis. PLoS One, 9(3), e92149. PMID 24670581. DOI 10.1371/journal.pone.0092149.

Doster, M.A. et al. (2014). Evaluation of the Atoxigenic Aspergillus flavus Strain AF36 in Pistachio Orchards. Plant Dis, 98(7), 948-956. PMID 30708840. DOI 10.1094/PDIS-10-13-1053-RE.

Hadavi, E. (2005). Several physical properties of aflatoxin-contaminated pistachio nuts: application of BGY fluorescence for separation of aflatoxin-contaminated nuts. Food Addit Contam, 22(11), 1144-1153. PMID 16332639. DOI 10.1080/02652030500306976.

Hadavi, E. et al. (2017). Aflatoxin-Contaminated Nut Separation by Applied Machinery and Processing Stages in Fresh Pistachio Processing Plant. Front Microbiol, 8, 2404. PMID 29321762. DOI 10.3389/fmicb.2017.02404.

Mahoney, N.E. & Rodriguez, S.B. (1996). Aflatoxin variability in pistachios. Appl Environ Microbiol, 62(4), 1197-1202. PMID 8919781. DOI 10.1128/aem.62.4.1197-1202.1996.

Set, E. & Erkmen, O. (2010). The aflatoxin contamination of ground red pepper and pistachio nuts sold in Turkey. Food Chem Toxicol, 48(8-9), 2532-2537. PMID 20600537. DOI 10.1016/j.fct.2010.06.027.

Sommer, N.F. et al. (1976). Aflatoxin and sterigmatocystin contamination of pistachio nuts in orchards. Appl Environ Microbiol, 32(1), 64-67. PMID 823868. DOI 10.1128/aem.32.1.64-67.1976.

Ulca, P. et al. (2010). Surveys of aflatoxin B1 contamination of retail Turkish foods and of products intended for export between 2007 and 2009. Food Addit Contam Part B, 3(2), 120-125. PMID 24785502. DOI 10.1080/19393210.2010.493619.

Yazdanpanah, H. et al. (2005). Effect of roasting on degradation of Aflatoxins in contaminated pistachio nuts. Food Chem Toxicol, 43(7), 1135-1139. PMID 15833389. DOI 10.1016/j.fct.2005.03.004.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.

Atıf yapılan kaynak: 10  |  Yöntem: Editöryel Politika  |  Referanslar: Bibliyografya