İçeriğe geç

Mantar İçecekleri

Katil Mayalar: Şarapta ve Birada Killer Toksinleri

Komşu mayayı salgıladığı bir proteinle öldüren katil mayalar: toksini kodlayan virüsler, K1 ve K28 toksinlerinin duyarlı hücreye etkisi, şarap fermantasyonunda suşların yarışı, köpüklü şarap ve bozucu mayalara karşı yapılan denemeler.

Aynı şıraya iki maya suşu düştüğünde biri ötekini yalnız şekeri daha hızlı tüketerek geçmeyebilir; salgıladığı bir proteinle doğrudan öldürebilir. Bu davranışa katil (killer) olgusu deniyor: bazı mayaların duyarlı mayalara ve ipliksi mantarlara öldürücü toksinler salgılaması (Belda ve ark., 2017). Toksin salgılayan Saccharomyces cerevisiae suşları 1960'ların ortasında bira fabrikası mayalarında bulunmuş ve bu buluş maya virolojisinde yoğun araştırmaların başlangıcı olmuştur (Becker ve ark., 2017). Aşağıda toksinin kaynağını, hücreyi nasıl öldürdüğünü ve şarap mahzeninde neye dönüştüğünü izliyoruz.

Toksini taşıyan virüs

Hikâyenin tuhaf yanı toksinin kaynağında: S. cerevisiae'de şimdiye kadar tanımlanan dört katil toksin, K28, K1, K2 ve Klus, sitoplazmada kalıtılan ve Totiviridae ailesine ait çift sarmallı RNA virüslerince kodlanır (Becker ve ark., 2017). K1 toksininin üretilmesi ve kuşaktan kuşağa geçmesi için iki ayrı çift sarmallı RNA virüsünün birlikte bulunması gerekir (Chan ve ark., 2024).

Bu virüslerin doğadaki dağılımı da ölçüldü. Yüz genomluk bir S. cerevisiae suş koleksiyonunda L-BC virüsü bütün suşlarda bulunmuş, toksin genlerini taşıyan M1, M2 ve Mlus uydu RNA'ları benzer biçimde kalıtılan 2 mikronluk plazmide göre daha az suşta görülmüş, M28 hiç saptanmamıştır (Vijayraghavan ve ark., 2023). Aynı koleksiyonda uydu RNA taşıyan on suş, uydu RNA'sı olmayan suşların bir kısmını öldürmüş; yazarlar ayrıca kromozomda yer alan KHS1 ve KHR1 katil genlerini de incelemiştir (Vijayraghavan ve ark., 2023). Mayada kromozom dışından kalıtılan bir başka özellik için mayada prion nedir yazısına bakabilirsiniz.

Duyarlı hücre nasıl ölüyor?

Toksinlerin hepsi aynı yoldan gitmiyor. K1 toksini virüs taşımayan duyarlı hücrenin duvarına bağlandıktan sonra zarda iyon geçirgen gözenekler açar, ozmotik dengeyi bozar ve hücreyi öldürür; katil mayanın kendi toksininden nasıl etkilenmediği ise hâlâ bilinmemektedir (Chan ve ark., 2024). K28 ise duyarlı hücreye reseptör aracılı endositozla girip hücre içindeki hedeflerine ulaşan tek maya virüsü toksini örneğidir (Becker ve ark., 2017).

Pichia membranifaciens'in iki toksininden PMKT duyarlı hücrede zar boyunca iyon hareketlerine ve hücre içi pH'ın düşmesine yol açar; PMKT2 ise yüksek derişimde hücreleri DNA eşlemesinin başladığı erken S evresinde durdurur (Belda ve ark., 2017). Aynı derlemede iki toksinin düşük derişimde yol açtığı ölümün programlı hücre ölümü niteliğinde olduğu belirtilmiştir (Belda ve ark., 2017).

Duyarlı mayalar da boş durmuyor. Doğal S. cerevisiae izolatlarında K28'e karşı direncin genetik temelini arayan bir çalışmada KTD1 adlı yeni bir savunma geni bulunmuş, bu genin farklı düzeyde direnç sağlayan çok sayıda alleli tanımlanmış ve hızla evrimleşen bu genin işlevi bilinmeyen DUP240 gen ailesinin bir üyesi olduğu gösterilmiştir (Andreev ve ark., 2023).

Şarap tankında katil ile duyarlı

Katil bir suşun ortak fermantasyonda her zaman üstün geleceğini düşünmek kolay. Sekiz şarap suşunun ikişerli eşleştirildiği bir çalışmada, baskınlığın belirgin olduğu ortak fermantasyonlarda katil suşlar duyarlı bir suşla birlikte aşılandığında maya nüfusunun yüzde 79 ile yüzde 100'ünü oluşturmuştur (Sica ve ark., 2024). Ama aynı çalışmada ortak fermantasyonların çoğunun hızı duyarlı suşunkine benzemiş ya da iki suşunkinden de kötü olmuş; katil olmayan ve toksinden etkilenmeyen bir suş ise her eşleşmede baskın çıkmıştır (Sica ve ark., 2024). Yazarlar katil suşun varlığının fermantasyonun gidişini tek başına öngörmeye yetmediği sonucuna varmıştır (Sica ve ark., 2024). Kendiliğinden fermantasyonda suşların nasıl yer değiştirdiği şarap mayası nasıl çalışır yazısında, bu mayaların bağdaki kaynağı kardeş yazı mikrobiyal teruar içinde anlatılıyor.

Köpük için ölüm

Geleneksel yöntemle yapılan köpüklü şarapta kalite, ölü maya hücreleriyle geçen olgunlaşmaya bağlıdır; bu hücreler yavaşça parçalanırken köpüğü ve ağız hissini etkileyen polisakkaritler ve mannoproteinler salınır (Velázquez ve ark., 2016). Aynı çalışmada şişedeki ikinci fermantasyona katil S. cerevisiae suşları karışık olarak aşılanmış; hızlı katil etkisi köpük kalitesini ve ağız hissini iyileştirmiş, etki yüksek basınç altında daha hızlı görülmüştür (Velázquez ve ark., 2016). İyileşmenin polisakkarit, protein, mannan ya da aroma bileşiği miktarlarıyla ilişkili çıkmaması, yazarları köpüğün çok bileşenli bir özellik olduğu sonucuna götürmüştür (Velázquez ve ark., 2016). Tortunun kimyası şampanya yönteminde maya otolizi ve mannoproteinler yazılarında ayrıntılı.

Bozucu mayalara karşı bir araç

Şarapçılık açısından katil toksinlerin bir başka yüzü bozucu mayalarla ilgili. Pichia anomala ve Kluyveromyces wickerhamii mayalarının ürettiği Pikt ve Kwkt adlı iki toksin Dekkera/Brettanomyces mayalarına karşı etkin bulunmuş ve Dekkera bruxellensis üzerindeki öldürücü etkileri şarapta on gün boyunca kararlı kalmıştır (Comitini ve ark., 2004). Aynı iki toksinle yapılan sonraki bir çalışmada kükürt dioksit Brettanomyces hücrelerini canlı ama kültürde üremeyen bir duruma sokmuş ve hücreler ortam değişince yeniden ürerken, Kwkt ve Pikt geri dönüşü olmayan ölüme yol açmıştır (Oro ve ark., 2016). Bu mayanın şaraptaki izleri Brettanomyces nedir yazısında anlatılıyor.

Tetrapisispora phaffii'nin ürettiği Kpkt toksini Hanseniaspora, Saccharomycodes ve Zygosaccharomyces gibi şarapla ilişkili mayalara karşı etkinliği nedeniyle başka bir mayada üretilmiş, dondurularak kurutulmuş ve hazır bir preparata dönüştürülmüştür (Carboni ve ark., 2020). Bu preparat 4 °C'de altı aya kadar etkinliğini korumuş; üzüm şırasına eklendiğinde yabani mayalara karşı geniş bir öldürücü etki gösterirken etkin biçimde çoğalan S. cerevisiae başlangıç kültürleriyle uyumlu kalmıştır (Carboni ve ark., 2020). Şırada fermantasyonu başlatan mayalardan Hanseniaspora ayrı bir yazıda, birada katil toksinlerin diastatik mayalara karşı denenmesi diastaticus mayası yazısında.

Bilimsel referanslar

Andreev, I. et al. (2023). Discovery of a rapidly evolving yeast defense factor, KTD1, against the secreted killer toxin K28. Proc Natl Acad Sci U S A, 120(8), e2217194120. PMID 36800387. DOI 10.1073/pnas.2217194120.

Becker, B. et al. (2017). Yeast Killer Toxin K28: Biology and Unique Strategy of Host Cell Intoxication and Killing. Toxins (Basel), 9(10), 333. PMID 29053588. DOI 10.3390/toxins9100333.

Belda, I. et al. (2017). The Biology of Pichia membranifaciens Killer Toxins. Toxins (Basel), 9(4), 112. PMID 28333108. DOI 10.3390/toxins9040112.

Carboni, G. et al. (2020). Production of a lyophilized ready-to-use yeast killer toxin with possible applications in the wine and food industries. Int J Food Microbiol, 335, 108883. PMID 32956955. DOI 10.1016/j.ijfoodmicro.2020.108883.

Chan, A. et al. (2024). The Viral K1 Killer Yeast System: Toxicity, Immunity, and Resistance. Yeast, 41(11-12), 668-680. PMID 39853823. DOI 10.1002/yea.3987.

Comitini, F. et al. (2004). Pichia anomala and Kluyveromyces wickerhamii killer toxins as new tools against Dekkera/Brettanomyces spoilage yeasts. FEMS Microbiol Lett, 238(1), 235-40. PMID 15336427. DOI 10.1016/j.femsle.2004.07.040.

Oro, L. et al. (2016). Evaluation of damage induced by Kwkt and Pikt zymocins against Brettanomyces/Dekkera spoilage yeast, as compared to sulphur dioxide. J Appl Microbiol, 121(1), 207-14. PMID 26939714. DOI 10.1111/jam.13121.

Sica, J. et al. (2024). Strain prevalence and killer factor only partially influence the fermentation activity of pairwise Saccharomyces cerevisiae wine strains inoculation. PLoS One, 19(4), e0300212. PMID 38683869. DOI 10.1371/journal.pone.0300212.

Velázquez, R. et al. (2016). Using mixed inocula of Saccharomyces cerevisiae killer strains to improve the quality of traditional sparkling-wine. Food Microbiol, 59, 150-60. PMID 27375256. DOI 10.1016/j.fm.2016.06.006.

Vijayraghavan, S. et al. (2023). RNA viruses, M satellites, chromosomal killer genes, and killer/nonkiller phenotypes in the 100-genomes S. cerevisiae strains. G3 (Bethesda), 13(10), jkad167. PMID 37497616. DOI 10.1093/g3journal/jkad167.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.

Atıf yapılan kaynak: 10  |  Yöntem: Editöryel Politika  |  Referanslar: Bibliyografya