İçeriğe geç

Güvenlik

Kakao ve Çikolatada Okratoksin A: Çiftlikten Tablete

Kakao ve çikolatada okratoksin A üzerine: meyvenin açılması ve fermantasyon kabı, toksini üreten Aspergillus türleri, fermantasyon asitleri, toksinin çekirdek kabuğunda toplanması, fabrikadaki kavurma ve kabuk ayırma, Türkiye ve Brezilya çikolata ölçümleri.

Bir çikolata tabletindeki okratoksin A'nın hikâyesi fabrikada değil, kakao meyvesinin yarıldığı çiftlikte başlar. Brezilya'nın Bahia bölgesinde fermantasyon, kurutma ve depolamanın farklı aşamalarından alınan 222 kakao örneğinde okratoksin A işlemenin her aşamasında bulunmuş, kurutma ve depolamada daha sık görülmüştür (Copetti ve ark., 2010). Bu yazı o zinciri çiftlikten rafa izliyor: meyvenin açılmasını ve fermantasyon kabını, toksini üreten küfleri, fermantasyon asitlerini, toksinin çekirdek kabuğunda toplanmasını, fabrikadaki adımları ve çikolata ölçümlerini.

Meyve ne zaman açılırsa

Fildişi Kıyısı'nda rastgele seçilen 104 ham kakao örneğinin yüzde 32'sinde okratoksin A kilogramda 2 µg'ın üzerinde bulunmuştur (Kedjebo ve ark., 2016). Aynı çalışmada sağlıksız meyvelerden elde edilen kakaoda kilogramda 39,2 µg'a varan değerler ölçülürken sağlıklı meyvelerden gelen kakaoda üst değer 11,2 µg'da kalmıştır (Kedjebo ve ark., 2016). Meyveyi açmanın gecikmesi de toksini artırmış; hasattan hemen sonra açılan meyvelerde kilogramda 6,1 µg olan değer, açma geciktikçe önce 11,2, sonra 39,2 µg'a yükselmiştir (Kedjebo ve ark., 2016).

Fermantasyon kabı da fark yaratmıştır: plastik kasalarda fermente edilen kakaoda okratoksin A ortalaması kilogramda yaklaşık 4,9 µg'a ulaşırken muz yaprağında ve ahşap kasalarda fermente edilenlerde ortalama 1,6 ve 2,2 µg bulunmuştur (Kedjebo ve ark., 2016). Karıştırma, fermantasyon süresi ve kurutma malzemesi ise toksin üretimini belirgin biçimde etkilememiştir (Kedjebo ve ark., 2016).

Fildişi Kıyısı'ndaki bir başka denemede, her biri 7000 meyveyle kurulan işleme zincirlerinde okratoksin A meyvenin açılmasından depolamaya kadar her aşamada saptanmış; düzey meyve açılırken düşük, kurutma ve depolamada yüksek bulunmuştur (Dano ve ark., 2013). Bu denemede fermantasyon ve kurutmada kullanılan malzemelerle toksin düzeyi arasında anlamlı bir ilişki görülmemiştir (Dano ve ark., 2013). İki çalışmanın fermantasyon malzemesi konusunda farklı sonuca varması, bu adımın tek başına bir açıklama olmadığını hatırlatıyor.

Toksini üreten küfler

Bahia'daki örneklerde okratoksin üretebilen türler arasında Aspergillus carbonarius ve A. niger topluluğu daha sık, A. melleus, A. westerdijkiae ve A. ochraceus daha seyrek bulunmuştur (Copetti ve ark., 2010). Bu türlerin sayısı kurutma ve depolama sırasında belirgin biçimde artmış; ölçülen toksin düzeyleri genelde düşük kalsa da çekirdeklerde A. carbonarius bulunmasıyla okratoksin A bulaşması arasında güçlü bir pozitif ilişki görülmüştür (Copetti ve ark., 2010).

Aspergillus carbonarius'un üzümdeki rolü üzümde okratoksin A yazısında anlatılıyor. Bahia'nın kakao tarihini değiştiren bir başka mantar ise kakaonun cadı süpürgesi yazısının konusu.

Fermantasyonun asitleri

Kakao çekirdeğinin içi doğal olarak asidik değildir; asitlik, işleme sırasında üreyen fermantasyon mikroorganizmalarının ürettiği organik asitlerden gelir (Copetti ve ark., 2012). Bu asitlerin miktarı çiftlikte uygulanan fermantasyon pratiğine göre değişir ve bazı pratikler kurutulmuş çekirdeklerdeki okratoksin A düzeyinde istatistiksel olarak anlamlı fark yaratmıştır (Copetti ve ark., 2012).

Besiyerinde yapılan deneylerde asetik asit, A. carbonarius ve A. niger'i denenen asitler arasında daha güçlü baskılamış; laktik ve sitrik asit ise pH'yı düşürerek asetik asidin etkisini artırmıştır (Copetti ve ark., 2012). Yazarlar bu yüzden fermantasyonun asetik asit oluşumunu artıracak biçimde yürütülmesini önermiştir (Copetti ve ark., 2012). Fermantasyonda mayaların ve bakterilerin sırası kakao çekirdeği fermantasyonu yazısında ayrıntılı anlatılıyor.

Toksin çekirdek kabuğunda toplanır

Bir İspanyol ekibin çalışmasında 22 kakao örneği elle kabuğundan ayrılmadan önce ve sonra analiz edilmiştir. Örneklerin 14'ünde (yüzde 64) kabuk ayırma okratoksin A'yı yüzde 95'ten fazla azaltmış, altı örnekte kayıp yüzde 65-95 arasında kalmış, yalnızca bir örnekte yüzde 50'nin altında olmuştur (Amézqueta ve ark., 2005). Yazarlar, kakao çekirdeğindeki bulaşmanın kabukta yoğunlaştığı ve endüstriyel kabuk ayırmanın iyileştirilmesinin son ürünlere geçişi sınırlayabileceği sonucuna varmıştır (Amézqueta ve ark., 2005).

Fabrikada kavurma, kabuk ayırma ve presleme

Küf üremesini kolaylaştıran koşullarda bekletilip bulaşması sağlanan kakao çekirdeklerinde okratoksin A kilogramda 3,4-44,7 µg arasında bulunmuş, toksinin yüzde 93'ü kabukta toplanmıştır (Manda ve ark., 2009). Çekirdekler endüstrideki olağan kavurma, kabuk ayırma, öğütme, presleme ve katkı ekleme adımlarından geçirildiğinde kavurma toksini yüzde 24-40, kabuk ayırma yüzde 76, katkı ekleme yüzde 52 azaltmış; toplam azalma yaklaşık yüzde 91 olmuştur (Manda ve ark., 2009).

Brezilya'da işleme hattının farklı kesirlerinden alınan 168 örnekte okratoksin A çekirdek kabuğunda, kakao tozunda ve kakao küspesinde daha yüksek, kakao yağında daha düşük bulunmuş; toksinin yağı alınmış kakao katı maddesinde kaldığı görülmüştür (Copetti ve ark., 2013). Aynı çalışmanın koşullarında çekirdekteki okratoksin A'nın yüzde 93,6'sı çikolata üretimi boyunca azalmıştır (Copetti ve ark., 2013). Kavurmanın aynı toksine etkisi bir başka tropik çekirdekte Türk kahvesinde okratoksin A yazısında anlatılıyor. Kavurma ve pişirmenin bir tahılda iki Fusarium toksinine etkisi ise yulafta T-2 ve HT-2 toksinleri yazısının konusu.

Raftaki çikolatada

Türkiye'de satışa sunulan 130 bitter çikolata, sütlü çikolata ve çikolatalı gofret örneğinde okratoksin A aflatoksinlerden daha sık bulunmuştur (Kabak, 2019). Okratoksin A bitter çikolatanın yüzde 46,7'sinde, sütlü çikolatanın yüzde 22,8'inde ve çikolatalı gofretin yüzde 17,4'ünde, kilogramda 0,18-0,75 µg arasında ölçülmüştür (Kabak, 2019). Aynı örneklerde aflatoksinler bitter çikolatanın yüzde 13,3'ünde, sütlü çikolatanın yüzde 19,6'sında ve gofretlerin yüzde 8,7'sinde saptanmıştır (Kabak, 2019). Aflatoksinin bir kuruyemişteki zinciri Antep fıstığında aflatoksin yazısında anlatılıyor.

Brezilya'da küçük ölçekte, çekirdekten tablete üretilen çikolatalar üzerine yapılan bir çalışmada 43 kakao çekirdeği örneğinin yüzde 30'unda okratoksin A saptanmış, değerler kilogramda 1,18 µg'a kadar çıkmıştır (Burgon ve ark., 2024). Çekirdekten tablete üretilmiş 62 çikolatada değerler kilogramda 1,11 µg'a kadar ulaşmış, toksin daha çok yarı tatlı ve bitter çikolatalarda görülmüştür (Burgon ve ark., 2024).

Bu ölçümler yan yana konduğunda tablo şu: çiftlikteki bulaşma ile raftaki düzey arasında kabuk ayırma, kavurma ve yağın ayrılması gibi birkaç süzgeç var; her biri toksinin bir kısmını hattın başka bir koluna taşıyor (Copetti ve ark., 2013).

Bilimsel referanslar

Amézqueta, S. et al. (2005). Occurrence of ochratoxin A in cocoa beans: effect of shelling. Food Addit Contam, 22(6), 590-596. PMID 16019834. DOI 10.1080/02652030500130160.

Burgon, V.H. et al. (2024). Occurrence of ochratoxin A in cocoa beans and bean-to-bar chocolates. Braz J Microbiol, 55(4), 3487-3494. PMID 39009936. DOI 10.1007/s42770-024-01451-6.

Copetti, M.V. et al. (2010). Ochratoxigenic fungi and ochratoxin A in cocoa during farm processing. Int J Food Microbiol, 143(1-2), 67-70. PMID 20709419. DOI 10.1016/j.ijfoodmicro.2010.07.031.

Copetti, M.V. et al. (2012). The effect of cocoa fermentation and weak organic acids on growth and ochratoxin A production by Aspergillus species. Int J Food Microbiol, 155(3), 158-164. PMID 22349177. DOI 10.1016/j.ijfoodmicro.2012.01.026.

Copetti, M.V. et al. (2013). Occurrence of ochratoxin A in cocoa by-products and determination of its reduction during chocolate manufacture. Food Chem, 136(1), 100-104. PMID 23017398. DOI 10.1016/j.foodchem.2012.07.093.

Dano, S.D. et al. (2013). Influence of fermentation and drying materials on the contamination of cocoa beans by ochratoxin A. Toxins (Basel), 5(12), 2310-2323. PMID 24287569. DOI 10.3390/toxins5122310.

Kabak, B. (2019). Aflatoxins and ochratoxin A in chocolate products in Turkey. Food Addit Contam Part B, 12(4), 225-230. PMID 30961454. DOI 10.1080/19393210.2019.1601641.

Kedjebo, K.B. et al. (2016). Effect of post-harvest treatments on the occurrence of ochratoxin A in raw cocoa beans. Food Addit Contam Part A, 33(1), 157-166. PMID 26560552. DOI 10.1080/19440049.2015.1112038.

Manda, P. et al. (2009). Impact of industrial treatments on ochratoxin A content in artificially contaminated cocoa beans. Food Addit Contam Part A, 26(7), 1081-1088. PMID 19680983. DOI 10.1080/02652030902894397.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.

Atıf yapılan kaynak: 9  |  Yöntem: Editöryel Politika  |  Referanslar: Bibliyografya