İçeriğe geç

Güvenlik

Süt ve Peynirde Aflatoksin M1: Yemden Peynir Teknesine

Süt ve peynirde aflatoksin M1 üzerine: yemdeki aflatoksin B1'in süte geçişi, toksinin süt proteinlerine tutunması, beyaz peynir, Telemes ve yoğurt yapımında pıhtı, peynir altı suyu ve salamura arasındaki dağılımı, Türkiye'deki süt ve peynir taramaları ve sınır değerler.

Bir peynir kalıbında aflatoksin M1 bulunduğunda kaynağını peynirin kabuğunda ya da olgunlaştırma odasında aramak, yanlış yere bakmak olur. Aflatoksin M1, memelilerde aflatoksin B1'in başlıca metabolitidir ve kısmen süte geçer; yani ineğin yemindeki toksin hayvanın vücudunda dönüşerek süte ulaşır (Britzi ve ark., 2013). Bu yazı o yolu izliyor: yemden süte geçişin hangi etkenlere bağlı olduğunu, toksinin süt proteinlerine tutunmasını, peynir ve yoğurt yapımında nereye gittiğini, Türkiye'deki ölçümleri ve sınır değerleri.

Yemden süte: yüzde birkaçlık bir geçiş

Yemdeki aflatoksin B1'in ne kadarının sütte aflatoksin M1 olarak göründüğüne aktarım oranı denir. Konuyu toplayan bir derlemede bu oranın ortalamada yüzde 1-2 olduğu, süt verimi yüksek hayvanlarda yüzde 6'ya kadar çıkabildiği bildirilmiştir (Zentai ve ark., 2023). Aynı derleme süt verimini, somatik hücre sayısını, bulaşmanın kaynağını, mevsimi ve yemin parçacık boyutunu aktarımı etkileyen etkenler arasında sayar; aktarımı tarif eden eşitliklerin de birbirinden çok farklı sonuçlar verebildiğini not eder (Zentai ve ark., 2023).

Süt verimi yüksek İsrail Holstein inekleriyle yürütülen bir denemede kararlı durumdaki ortalama aktarım oranı laktasyonun ortasındaki grupta yüzde 5,8, laktasyon sonundaki grupta yüzde 2,5 bulunmuş ve aktarımın süt verimiyle üstel biçimde arttığı görülmüştür (Britzi ve ark., 2013). Arjantin'de 2016 boyunca her ay toplanan yem ve süt örneklerinde ise ortalama aktarım yüzde 0,84 çıkmış, yüzde 0,05 ile 5,93 arasında değişmiş; yemin parçacık boyutu ve ineğin bireysel süt verimi bu oranı etkilemiştir (Costamagna ve ark., 2019).

Toksin süt proteinlerine bağlı kalır

Koyun ve keçi sütünde toksinin protein kesirlerine ilgisini inceleyen bir çalışmada ultrafiltrasyon, asitle ya da peynir mayasıyla pıhtılaştırma ve peynir altı suyundan ricotta yapımı gibi olağan süt işlemlerinin hiçbiri toksinin proteinlerden anlamlı ölçüde ayrılmasına yol açmamıştır (Barbiroli ve ark., 2007). Yalnızca ricotta yapımında ısı ile asidin birlikte uygulanması, peynir altı suyu proteinlerinin yapısını toksini bağlama yeteneklerini yitirecek ölçüde değiştirmiştir (Barbiroli ve ark., 2007).

Pıhtılaşmayı başlatan enzimin kendisi ayrı bir konu; onun mikrobiyal kökeni mikrobiyal peynir mayası yazısında anlatılıyor.

Peynir teknesinde: pıhtı, peynir altı suyu ve salamura

Geleneksel yöntemle yapılan Türk beyaz peynirinde aflatoksin M1'in pıhtı, peynir altı suyu, peynir ve salamura arasında nasıl dağıldığı, çiğ süte üç farklı düzeyde toksin eklenerek yapılan üç ayrı denemede izlenmiştir (Oruc ve ark., 2006). Pıhtı suyunu salarken toksinin orantılı olarak büyük kısmı pıhtıda kalmış; pıhtıdaki düzey üç denemede sütteki düzeyin 3,6, 3,8 ve 4,0 katı bulunmuştur (Oruc ve ark., 2006). Olgunlaşmanın sonunda peynirdeki toksinin peynir altı suyu ile salamuradaki toplama oranı 0,9, 1,0 ve 1,3 çıkmış, yani toksinin yaklaşık yarısı peynirde kalmıştır (Oruc ve ark., 2006). Başlangıçtaki toksinin yalnızca yüzde 2-4'ü salamuraya geçmiş, olgunlaşma boyunca peynirdeki düzey sabit kalmıştır (Oruc ve ark., 2006).

Yunanistan'ın salamurada olgunlaşan Telemes peynirinde benzer bir deneyde pıhtılardaki toksin sütteki düzeyin 3,9 ve 4,4 katı bulunmuş, peynir altı suyunda ise hem pıhtıdan hem sütten düşük kalmıştır (Govaris ve ark., 2001). Bu peynirde toksin olgunlaşma ve depolama boyunca azalmış, altıncı ayın sonunda sütteki ilk düzeyin 2,7 ve 3,4 katına inmiştir (Govaris ve ark., 2001).

Doğal yoldan bulaşmış sütle yapılan küçük yumuşak peynirlerde ise toksinin yüzde 60'ı peynir altı suyuna geçmiş, yüzde 40'ı peynirde kalmış; buna karşın peynirdeki derişim başlangıçtaki sütten yüksek çıkmıştır (Costamagna ve ark., 2019).

Rokfor ve Camembert'teki Penicillium türlerinin işi peynir küfleri yazısında, Anadolu'nun küflü çeşitleri küflü Civil ve Divle Tulum yazısında anlatılıyor. Buradaki toksin ise peynir küfünden değil, ineğin yeminden gelen aflatoksin B1'den türer (Britzi ve ark., 2013).

Yoğurtta asit ve süzme

Aflatoksin M1 eklenmiş inek sütünden pH 4,0 ve 4,6'ya kadar fermente edilen yoğurtlarda toksin düzeyi başlangıçtaki miktara göre anlamlı biçimde düşmüş; pH 4,0'a kadar fermente edilen yoğurtlarda bu düşüş daha belirgin olmuştur (Govaris ve ark., 2002). Başlangıçtaki toksinin pH 4,6 ve pH 4,0 yoğurtlarda fermantasyon sonunda yaklaşık yüzde 13 ve 22'si, 4 °C'deki depolamanın sonunda yüzde 16 ve 34'ü kaybolmuştur (Govaris ve ark., 2002).

Süzme yoğurt yapıldığında toksin büyük ölçüde yoğurtta kalmış; süzme yoğurt ile süzülen su arasındaki dağılım düşük ve yüksek bulaşma düzeyinde yaklaşık 90'a 10 ve 87'ye 13 bulunmuştur (Govaris ve ark., 2002).

Türkiye'de süt ve peynir ölçümleri

Beş büyük ildeki satış noktalarından alınan 100 UHT süt ve 132 kaşar peyniri örneği ELISA yöntemiyle incelendiğinde UHT sütlerin yüzde 67'sinde, kaşar örneklerinin yüzde 82,6'sında aflatoksin M1 bulunmuştur (Tekinşen ve ark., 2008). Pozitif örneklerde düzey UHT sütte kilogramda 10-630 ng, kaşarda 50-690 ng arasında değişmiş; UHT sütlerin yüzde 31'i ve kaşar örneklerinin yüzde 27,3'ü Avrupa ve Türk Gıda Kodeksi sınırlarını aşmıştır (Tekinşen ve ark., 2008).

Şanlıurfa'da çiğ süt, UHT süt, beyaz peynir ve yoğurt örneklerinde yapılan ELISA taramasında kilogramda 50 ng'lık kabul edilebilir düzeyi aşan örneklerin oranı çiğ sütte yüzde 55, UHT sütte yüzde 25, beyaz peynirde ve yoğurtta yüzde 20 olmuştur (Temamogullari ve ark., 2014). Aynı taramada hiçbir beyaz peynir örneği kilogramda 250 ng'lık Türk yasal sınırını aşmamıştır (Temamogullari ve ark., 2014).

Çanakkale'de 2014 ve 2015 yıllarında toplanan 120'şer çiğ süt, Ezine peyniri ve peynir helvası örneğinde yasal sınırı aşan dört çiğ süt örneği bulunmuş; Ezine peyniri ve peynir helvası örneklerinin tamamı Türk Gıda Kodeksi ve Avrupa Komisyonu sınırları içinde kalmıştır (Eker ve ark., 2019). Üç tarama farklı yıl, il ve ürünlerde yapıldığı için oranları birbiriyle sıralanamaz.

Süt ve peynir için ayrı sınırlar

İnek sütünde aflatoksin M1 için izin verilen üst derişim Avrupa Birliği'nde ve İsrail'de kilogramda 0,05 µg'dır (Britzi ve ark., 2013). Telemes deneyinin yazarları, bu sınıra yakın düzeyde toksin içeren sütten yapılan peynirin bazı ülkelerin peynir için uyguladığı kilogramda 0,250 µg'lık sınırın epey altında kalacağını, sınırın iki katı düzeyindeki sütten yapılan peynirin ise bu sınırı hafifçe aşacağını bildirmiştir (Govaris ve ark., 2001). Kaşar ve UHT süt taramasının yazarları, süt ürünlerinin resmî makamlarca sürekli denetlenmesi gerektiğini vurgulamıştır (Tekinşen ve ark., 2008).

Aflatoksin B1'in bitkisel gıdalardaki yolu fındıkta aflatoksin ve kuru incirde aflatoksin yazılarında izleniyor. Toksin ailesinin hindi yavrularındaki bir salgınla tanınma hikâyesi ise aflatoksinin keşfi yazısında.

Bilimsel referanslar

Barbiroli, A. et al. (2007). Binding of aflatoxin M1 to different protein fractions in ovine and caprine milk. J Dairy Sci, 90(2), 532-540. PMID 17235129. DOI 10.3168/jds.S0022-0302(07)71536-9.

Britzi, M. et al. (2013). Carry-over of aflatoxin B1 to aflatoxin M1 in high yielding Israeli cows in mid- and late-lactation. Toxins (Basel), 5(1), 173-183. PMID 23325299. DOI 10.3390/toxins5010173.

Costamagna, D. et al. (2019). Quantification of aflatoxin M1 carry-over rate from feed to soft cheese. Toxicol Rep, 6, 782-787. PMID 31428566. DOI 10.1016/j.toxrep.2019.07.004.

Eker, F.Y. et al. (2019). Detection of aflatoxin M1 in milk and milk products in Turkey. Environ Monit Assess, 191(8), 523. PMID 31359252. DOI 10.1007/s10661-019-7668-9.

Govaris, A. et al. (2001). Distribution and stability of aflatoxin M1 during processing, ripening and storage of Telemes cheese. Food Addit Contam, 18(5), 437-443. PMID 11358185. DOI 10.1080/02652030120550.

Govaris, A. et al. (2002). Distribution and stability of aflatoxin M1 during production and storage of yoghurt. Food Addit Contam, 19(11), 1043-1050. PMID 12456275. DOI 10.1080/0265203021000007831.

Oruc, H.H. et al. (2006). Distribution and stability of Aflatoxin M1 during processing and ripening of traditional white pickled cheese. Food Addit Contam, 23(2), 190-195. PMID 16449062. DOI 10.1080/02652030500389048.

Tekinşen, K.K. & Eken, H.S. (2008). Aflatoxin M1 levels in UHT milk and kashar cheese consumed in Turkey. Food Chem Toxicol, 46(10), 3287-3289. PMID 18700163. DOI 10.1016/j.fct.2008.07.014.

Temamogullari, F. & Kanici, A. (2014). Short communication: Aflatoxin M1 in dairy products sold in Şanlıurfa, Turkey. J Dairy Sci, 97(1), 162-165. PMID 24239070. DOI 10.3168/jds.2012-6184.

Zentai, A. et al. (2023). Carry-Over of Aflatoxin B1 from Feed to Cow Milk-A Review. Toxins (Basel), 15(3), 195. PMID 36977087. DOI 10.3390/toxins15030195.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.

Atıf yapılan kaynak: 10  |  Yöntem: Editöryel Politika  |  Referanslar: Bibliyografya