Kenkey ve Mawè: Batı Afrika'nın Ekşi Mısır Hamurunda Mayalar
Gana'nın kenkey hamurunda ve Benin'in mawè ile ogi hamurlarında çalışan mayalar: ham mısırdan hamura uzanan maya ardışıklığı, Candida krusei ve Saccharomyces cerevisiae, laktik asit, aroma bileşikleri ve başlatıcı kültür denemeleri.
İçindekiler
Batı Afrika'nın geleneksel kenkey yemeğinde mısır önce suda bekletilir, sonra hamur fermente olmaya bırakılır (Jespersen ve ark., 1994). Ekşiliği laktik asit bakterileri kurar, ama Gana'da ileri aşamadaki kenkey hamurunda gram başına yaklaşık bir milyon maya hücresi de sayılmıştır (Halm ve ark., 1993). Benin'in mawè ve ogi hamurları da aynı aileden. Bu yazıda bu hamurlarda hangi mayaların çoğaldığını, ekşiyen ortamda nasıl ayakta kaldıklarını ve kokuya ne kattıklarını izliyoruz.
Kenkey hamurunda kim çalışıyor?
Gana'daki ticari üretim yerlerinden alınan 15 fermente mısır hamuru örneğinde, ileri aşamada bakterilerin yüzde 96'dan fazlası birbirine benzeyen zorunlu heterofermentatif laktobasillerden oluşmuş ve gram başına yaklaşık 10⁹ düzeyine ulaşmıştır (Halm ve ark., 1993). Maya sayısı yaklaşık 10⁶ olmuş, mayalar arasında Candida ve Saccharomyces türleri baskın çıkmıştır (Halm ve ark., 1993). Gram negatif bakteriler ve küfler ise ilk evrede bin ila on bin kat azalmış; hamur, laktik asit bakterilerinin hâkim olduğu bir topluluğa doğru kendi seçimini yapmıştır (Halm ve ark., 1993).
Ham mısırdan hamura: mayaların sırası
Ham mısırda, ıslatma sırasında ve fermantasyonun ilk evrelerinde Candida, Saccharomyces, Trichosporon, Kluyveromyces ve Debaryomyces türlerinden oluşan karışık bir topluluk bulunmuş, 24-48. saatlerde ise gram başına bir milyonu aşan sayılarla Candida krusei ve Saccharomyces cerevisiae baskın hâle gelmiştir (Jespersen ve ark., 1994). Bu ardışıklık incelenen bütün fermantasyonlarda ve üretim yerlerinde tekrarlanmıştır (Jespersen ve ark., 1994).
Aynı çalışmada ham mısırdan, mikotoksin üretme potansiyeli olanlar da dahil Penicillium, Aspergillus ve Fusarium türleri ayrılmış, küf sayısı ilk 24 saatte gram başına 10⁵ düzeyinden 10²'nin altına inmiştir (Jespersen ve ark., 1994). Ham mısırda ölçülen yüksek aflatoksin düzeyleri ise fermantasyon boyunca değişmemiştir (Jespersen ve ark., 1994). Mısırdaki başka bir küf toksininin mutfaktaki yolculuğu mısırda fumonisin yazısında.
Benin'in mawè ve ogi hamurları
Kabuğu alınmış mısırdan yapılan mawè hamurunda laktik asit bakterileri 12-24 saatte gram başına 1,6-2×10⁹ düzeyine çıkmış, maya sayısı ticari mawè'de 48 saatte 2,5×10⁷'ye, ev yapımı mawè'de 72 saatte 3,2×10⁷'ye ulaşmıştır (Hounhouigan ve ark., 1994). Baskın maya çoğunlukla C. krusei olmuş, Candida kefyr ve S. cerevisiae de bulunmuştur (Hounhouigan ve ark., 1994).
Benin pazarlarından toplanan ogi, mawè ve sorgum kökenli gowé ile tchoukoutou örneklerinden ayrılan 236 mayada C. krusei öteki türlerden daha sık izole edilmiş, baskınlığı mısır ürünlerinde daha belirgin olmuş; ogi ve mawè'de onu Clavispora lusitaniae ve S. cerevisiae izlemiştir (Greppi ve ark., 2013). C. krusei izolatlarının DNA parmak izleri fermantasyonlara türün birden fazla biyotipinin katıldığını, gıdadan doğrudan çıkarılan DNA ise kültürde görünmeyen Debaryomyces hansenii mayasını da göstermiştir (Greppi ve ark., 2013). Bu maya, peynir kabuğunun tuzlu mayası olarak tanıdığımız türdür; sorgum içkilerinin topluluğu ise Afrika sorgum biralarında mayalar yazısında.
Ekşiyen hamurda neden Candida krusei?
Fermente mısır hamurundan ayrılan suşlarla yapılan bir laboratuvar çalışmasında, pH'ı 2,5 olan ve 106,4 mM ayrışmamış laktik asit içeren besiyerinde iki C. krusei suşu 48 saatte mililitrede 2×10⁴ hücreden yaklaşık 10⁷ hücreye çoğalmış, iki S. cerevisiae suşu ise canlı kalmış ama çoğalmamıştır (Halm ve ark., 2004). Tek hücrelerde yapılan ölçümlerde yüksek laktik asit derişimi C. krusei'nin hücre içi pH'ını bir birimden az düşürmüş, S. cerevisiae'de ise üç dakikada 6,9-7,5'ten 5,5 ya da altına indirmiştir (Halm ve ark., 2004). Yazarlara göre bu direnç, C. krusei'nin laktik aside dayanıklılığının açıklamasının bir parçası olabilir (Halm ve ark., 2004).
İlişki yalnız rekabet de değil. Ogi için fermente edilen mısırdan ayrılan suşlarla yapılan bir çalışmada Lactobacillus plantarum varlığında mayaların çoğalması artmış, bakterinin çoğalması da özellikle C. krusei ile hızlanmış; amilaz etkinliği yalnız S. cerevisiae ve C. krusei suşlarında görülmüştür (Omemu ve ark., 2007).
Hamurun kokusuna mayanın katkısı
Kenkey hamurunun aromasında laktik, asetik, bütirik ve propiyonik asitler baskın çıkmış, uçucular asetoin gibi laktik asit bakterilerine özgü ürünlerden oluşmuştur (Halm ve ark., 1993). Kendiliğinden ve tek bir başlatıcıyla fermente edilen Gana mısır hamurlarında 72 saat sonunda toplam 64 uçucu bileşik tanımlanmış, bunların 51'i koklama panelinde aromaya katkı veren bileşikler olarak algılanmıştır (Annan ve ark., 2003). Bu çalışmada S. cerevisiae daha fazla füzel alkol üretmiş ve süre uzadıkça ester düzeyini artırmış, C. krusei ise uçucuların çoğunu düşük düzeyde üreterek Lactobacillus fermentum'a benzer bir profil vermiştir (Annan ve ark., 2003). Mayanın meyvemsi esterleri için mayanın muz kokusu yazısına bakabilirsiniz.
Başlatıcı kültürle kenkey denemesi
Gana'da yapılan bir denemede geleneksel hamurdan ayrılan altı L. fermentum suşu ve bir S. cerevisiae suşu başlatıcı olarak kullanılmış, aşılanan hamurların çoğunda istenen pH 48 saat yerine 24 saatte yakalanmıştır (Halm ve ark., 1996). Yine de 24 saatlik başlatıcılı hamurdan yapılan kenkey tat panelinde kabul edilemez bulunmuş, 48 saat fermente edilen hamurdan yapılan kenkey ise geleneksel üründen belirgin biçimde ayrılmamıştır (Halm ve ark., 1996). Hedef pH'a erken ulaşmak, tadın da hazır olduğu anlamına gelmemiştir (Halm ve ark., 1996).
Başka tahıl ekşimeleri
Teff hamurunun ekşimesi için injera hamurunda mayalar, tahıl unlarıyla yapılan koyu bir içecek için boza fermantasyonu, yoğurtla yoğrulan bir Anadolu ürünü için tarhana fermantasyonu yazılarına bakabilirsiniz.
Bilimsel referanslar
Annan, N.T. et al. (2003). Volatile compounds produced by Lactobacillus fermentum, Saccharomyces cerevisiae and Candida krusei in single starter culture fermentations of Ghanaian maize dough. J Appl Microbiol, 94(3), 462-74. PMID 12588555. DOI 10.1046/j.1365-2672.2003.01852.x.
Greppi, A. et al. (2013). Determination of yeast diversity in ogi, mawè, gowé and tchoukoutou by using culture-dependent and -independent methods. Int J Food Microbiol, 165(2), 84-8. PMID 23727651. DOI 10.1016/j.ijfoodmicro.2013.05.005.
Halm, M. et al. (1993). Microbiological and aromatic characteristics of fermented maize doughs for kenkey production in Ghana. Int J Food Microbiol, 19(2), 135-43. PMID 8398627. DOI 10.1016/0168-1605(93)90179-k.
Halm, M. et al. (1996). Experiences with the use of a starter culture in the fermentation of maize for 'kenkey' production in Ghana. World J Microbiol Biotechnol, 12(5), 531-6. PMID 24415385. DOI 10.1007/BF00419468.
Halm, M. et al. (2004). Lactic acid tolerance determined by measurement of intracellular pH of single cells of Candida krusei and Saccharomyces cerevisiae isolated from fermented maize dough. Int J Food Microbiol, 94(1), 97-103. PMID 15172490. DOI 10.1016/j.ijfoodmicro.2003.12.019.
Hounhouigan, D.J. et al. (1994). Microbiological changes in mawè during natural fermentation. World J Microbiol Biotechnol, 10(4), 410-3. PMID 24421087. DOI 10.1007/BF00144462.
Jespersen, L. et al. (1994). Significance of yeasts and moulds occurring in maize dough fermentation for 'kenkey' production. Int J Food Microbiol, 24(1-2), 239-48. PMID 7703017. DOI 10.1016/0168-1605(94)90122-8.
Omemu, A.M. et al. (2007). Significance of yeasts in the fermentation of maize for ogi production. Food Microbiol, 24(6), 571-6. PMID 17418307. DOI 10.1016/j.fm.2007.01.006.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir sağlık kararı almadan önce hekiminize danışınız. Fonksiyonel mantarlar ilaç değildir ve hastalıkların tedavisinde kullanılamaz.
Atıf yapılan kaynak: 8 | Yöntem: Editöryel Politika | Referanslar: Bibliyografya